Sanjar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140–141-b. — ziyouz.com

Sanjar SANJAR, Sulton Sanjar, Sulton Muiz addunyo vadDin Abul Xoris Sanjar ibn Malikşoh [1086. 6(27). 11, Jazira viloyati Sanjar ş. — 1157.26.4(7.5), Marv] — Saljuqiylar davlati sultoni (1118—57). Malikşohning kenja öğli. Akasi sulton Ğiyosiddin Muhammad vafoti (1118 y.)dan söng taxtga ötirgan.

S. Saljuqiylar davlatining şarqiy qismi tarkibiga dastlab Mozandaron, Tabariston, Seyiston, Kumis, Ray va Damğonni qöşib olgan va poytaxtni Marvga köçirgan. Movarounnahr va Xorazmni ham öz saltanatiga birlaştirgan. S.ning qudrati avjiga çiqqan vaqtlarda Ğarbiy saljuqiylar sultonligi (Ğarbiy Eron, Iroq, Ozarbayjon) va Qoraxoniylar davlati uning siyosiy ta'siri ostida bölgan. S.ning nomi Qaşqardan Yamangaça, Ğaznadan Ummongaça, Kavkaz va Anatoliyadan Makka va Madinagaça xutbaga quşib öqilgan.

12-a.ning 40y.laridan boşlab S.ning kuçqudrati zaiflaşa boşlagan. 1141 y.da Movarounnahrga şarkdan qoraxitoylarniyat bostirib kirişi b-n S.ning ham kuçi qirqilgan. Qatvon jangiaya saljuqiylar va qoraxoniylar S. boşçiligida özaro birlaşib qoraxitoylar va qarluklarga qarşi kuraşsalarda, jiddiy mağlubiyatga uçraşgan. Jang maydonidan atigi 6 ta otliq b-n zörğa qoçib qutulgan. Marvga yetib borgan. S Movarounnahrdan ajralgan.

Balx va Xuttalon atroflarida köçib yuruvçi ğuzlar (öğuzlar) S.ga navbatdagi jiddiy zarbani berişgan. Aslida bu mağlubiyatga S.ning oçköz amirlari va laşkarboşilari sabab bölgan. Balx hokimi amir — sipohsolor Kömaç 10 ming kişilik qöşin b-n soliqlarning köpayganligiga qarşi qözğolon kutargan ğuzlarga qarşi yuriş qilib, mağlubiyatga uçraydi. Amir Kömaç va uning tarafdorlari S.ni ğuzlarga qarşi yuriş qilişga köndirişgan. 100 ming kişilik ulkan laşkar töplagan S. ğuzlarning uzri va tovon tariqasida 50 ming ot va tuya, 200 ming qöy, 200 dinor va bir yillik xiroj tölaş taklifiga rozi bölayotganda, uruşqoq amirlar jang boşlaşni talab qilganlar. Balx atrofida bölgan katta jangda sulton S. laşkarlari mağlubiyatga uçrab (jangda amir Kömaç ham halok böladi), uning özi asirga olingan (1153 y. iyul). Ğuzlar Xurosonni egallab, Marv, Nişopur, Maşhad, Tuye va b. şaharlarni talaşgan. Birok, ğuzlar S.ga katta izzathurmat körsatib, uni Balxda sulton sifatida faxriy tutqunlikda uşlab turişgan. Juvayniyning yozişiça, Termiz hukmdori Ahmad ibn Abu Bakr (amir Kömaçning nevarasi) ming kişilik maxsus çavandozlar guruhini jönatib, S.ni ğuzlar qölidan qutqargan va Termizga olib kelgan (1156 y. okt.). Movarounnaxr, Xorazm va Xurosonning asosiy qismi qöldan ketganligini körgan S. avvalgi qudratini tiklaşga behuda uringan. 1156 y. noyab.da u Termizdan Marvga kelgan va poytaxt yaqinidagi Andarobod qal'asida yaşagan.

S. saroyida öz davrining maşhur şoir va ulamolari töplangan. S. Marv va b. şaharlarda köplab me'moriy obidalar qurdirgan. S. xastalanib, vafot etgan. Qabri ustiga maqbara qurilgan (q. Sulton Sanjar maqbarasi).

Manba. Sadriddin Ali alXusayni, Axbor addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M, 1980.

Ad.: Buniyotov 3., Anuştagin xorazmşohlar davlati (10971231), T., 1998; Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000; Termiz — buyuk çorrahadagi köhna va yangi şahar, T., 2001.

Qahramon Rajabov.

Q.: Sulton Sanjar maqbarasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САНЖАР, Султон Санжар, Султон Муиз аддунё вадДин Абул Хорис Санжар ибн Маликшоҳ [1086. 6(27). 11, Жазира вилояти Санжар ш. — 1157.26.4(7.5), Марв] — Салжуқийлар давлати султони (1118—57). Маликшоҳнинг кенжа ўғли. Акаси султон Ғиёсиддин Муҳаммад вафоти (1118 й.)дан сўнг тахтга ўтирган.

С. Салжуқийлар давлатининг шарқий қисми таркибига дастлаб Мозандарон, Табаристон, Сейистон, Кумис, Рай ва Дамғонни қўшиб олган ва пойтахтни Марвга кўчирган. Мовароуннаҳр ва Хоразмни ҳам ўз салтанатига бирлаштирган. С.нинг қудрати авжига чиққан вақтларда Ғарбий салжуқийлар султонлиги (Ғарбий Эрон, Ироқ, Озарбайжон) ва Қорахонийлар давлати унинг сиёсий таъсири остида бўлган. С.нинг номи Қашқардан Ямангача, Ғазнадан Уммонгача, Кавказ ва Анатолиядан Макка ва Мадинагача хутбага қушиб ўқилган.

12-а.нинг 40й.ларидан бошлаб С.нинг кучқудрати заифлаша бошлаган. 1141 й.да Мовароуннаҳрга шаркдан қорахитойларният бостириб кириши б-н С.нинг ҳам кучи қирқилган. Қатвон жангиая салжуқийлар ва қорахонийлар С. бошчилигида ўзаро бирлашиб қорахитойлар ва қарлукларга қарши курашсаларда, жиддий мағлубиятга учрашган. Жанг майдонидан атиги 6 та отлиқ б-н зўрға қочиб қутулган. Марвга етиб борган. С Мовароуннаҳрдан ажралган.

Балх ва Хутталон атрофларида кўчиб юрувчи ғузлар (ўғузлар) С.га навбатдаги жиддий зарбани беришган. Аслида бу мағлубиятга С.нинг очкўз амирлари ва лашкарбошилари сабаб бўлган. Балх ҳокими амир — сипоҳсолор Кўмач 10 минг кишилик қўшин б-н солиқларнинг кўпайганлигига қарши қўзғолон кутарган ғузларга қарши юриш қилиб, мағлубиятга учрайди. Амир Кўмач ва унинг тарафдорлари С.ни ғузларга қарши юриш қилишга кўндиришган. 100 минг кишилик улкан лашкар тўплаган С. ғузларнинг узри ва товон тариқасида 50 минг от ва туя, 200 минг қўй, 200 динор ва бир йиллик хирож тўлаш таклифига рози бўлаётганда, урушқоқ амирлар жанг бошлашни талаб қилганлар. Балх атрофида бўлган катта жангда султон С. лашкарлари мағлубиятга учраб (жангда амир Кўмач ҳам ҳалок бўлади), унинг ўзи асирга олинган (1153 й. июль). Ғузлар Хуросонни эгаллаб, Марв, Нишопур, Машҳад, Туе ва б. шаҳарларни талашган. Бирок, ғузлар С.га катта иззатҳурмат кўрсатиб, уни Балхда султон сифатида фахрий тутқунликда ушлаб туришган. Жувайнийнинг ёзишича, Термиз ҳукмдори Аҳмад ибн Абу Бакр (амир Кўмачнинг невараси) минг кишилик махсус чавандозлар гуруҳини жўнатиб, С.ни ғузлар қўлидан қутқарган ва Термизга олиб келган (1156 й. окт.). Мовароуннахр, Хоразм ва Хуросоннинг асосий қисми қўлдан кетганлигини кўрган С. аввалги қудратини тиклашга беҳуда уринган. 1156 й. нояб.да у Термиздан Марвга келган ва пойтахт яқинидаги Андаробод қалъасида яшаган.

С. саройида ўз даврининг машҳур шоир ва уламолари тўпланган. С. Марв ва б. шаҳарларда кўплаб меъморий обидалар қурдирган. С. хасталаниб, вафот этган. Қабри устига мақбара қурилган (қ. Султон Санжар мақбараси).

Манба. Садриддин Али алХусайни, Ахбор аддаулат ассельджукиййа (Зубдат аттаворих), М, 1980.

Ад.: Буниётов 3., Ануштагин хоразмшоҳлар давлати (10971231), Т., 1998; Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1-қисм, Т., 2000; Термиз — буюк чорраҳадаги кўҳна ва янги шаҳар, Т., 2001.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.