Sapfir
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173-b. — ziyouz.com
Sapfir (qad. yahudiyça sappir — kök toş) — korundning A12O3 tarkibli şaffof, tiniq kök rangli xili. Zargarlikda boşqa rangli turlariga (qizil turi — yoqutdan taşqarisi) S. deb nom berilgan. Rangi izomorfli aralaşmalarga boğliq: alyuminiyning turli miqdorda titan va temir (Ğe2+ va Ğe3+ farq qiladi) almaşuvidan hosil böladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. 1toifali qimmatbaho toş hisoblanadi. Şişasimon yaltiroq. Qattiqligi 9; ziçligi 3,5—3,6 g/sm3. Konlari Şri-Lanka, Hindiston, Tailand, Rossiyada bor. Tarixda maşhur bölgan S. toşlari Britaniya imperiyasining tojida (104 karat), oval şaklli (258,8 karat) brilliant broşkada örnatilgani Rossiya Olmos fonditsya saqlanmoqda. S. sanoatda sun'iy yöl b-n ham olinadi. S.ning zumrad, topaz, safsar (ametist) va b. xillari zargarlikda, sun'iy rangsizi — leykosapfir mikroelektronika, kvant elektronikasi, optika va b.da işlatiladi (q. Korund). Özbekistonda «korund mintaqasi» Tomdi toğlaridan Olay toğlarigaça 1000 km ga çözilgan bölsa ham sifatli S. hanuz topilmagan.
Q.: Korund
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САПФИР (қад. яҳудийча саппир — кўк тош) — корунднинг А12О3 таркибли шаффоф, тиниқ кўк рангли хили. Заргарликда бошқа рангли турларига (қизил тури — ёқутдан ташқариси) С. деб ном берилган. Ранги изоморфли аралашмаларга боғлиқ: алюминийнинг турли миқдорда титан ва темир (Ғе2+ ва Ғе3+ фарқ қилади) алмашувидан ҳосил бўлади. Тригонал сингонияда кристалланади. 1тоифали қимматбаҳо тош ҳисобланади. Шишасимон ялтироқ. Қаттиқлиги 9; зичлиги 3,5—3,6 г/см3. Конлари Шри-Ланка, Ҳиндистон, Таиланд, Россияда бор. Тарихда машҳур бўлган С. тошлари Британия империясининг тожида (104 карат), овал шаклли (258,8 карат) бриллиант брошкада ўрнатилгани Россия Олмос фондиця сақланмоқда. С. саноатда сунъий йўл б-н ҳам олинади. С.нинг зумрад, топаз, сафсар (аметист) ва б. хиллари заргарликда, сунъий рангсизи — лейкосапфир микроэлектроника, квант электроникаси, оптика ва б.да ишлатилади (қ. Корунд). Ўзбекистонда «корунд минтақаси» Томди тоғларидан Олай тоғларигача 1000 км га чўзилган бўлса ҳам сифатли С. ҳануз топилмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.