Sariosiyo tumani
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 192–193-b. — ziyouz.com
Sariosiyo tumani - Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. 1959 y.dan Denov, 1962 y.dan Uzun tumanlari tarkibida, 1964 y. 22 fev.dan S.t. nomi b-n qaytadan tuzilgan. Jan.şarqsan Uzun, jan.ğarbdan Boysun, jan.dan Denov, Qumqörğon tumanlari, şim. va şarkdan Tojikiston Respublikasi, şim.ğarb va ğarbdan Qaşqadaryo viloyati b-n çegaradoş. Mayd. 3,15 ming km2. Aholisi 147,8 ming kişi (2003). Tumanda 1 şaharça (Sariosiyo), 1 şahar (Şarğun), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Böston, Daşnobod, Navröz, Sangardak, Sariosiyo, Söfiyon, Toqçiyon, Xufar, Özbekiston) bor. Markazi — Sariosiyo şaharçasi.
Tabiati. Tuman viloyatning şim. qismida joylaşgan. Relyefi xilmaxil. Şim. Hisor (eng baland joyi — Xöjapiryax toği — 4303 m) tog tizmalari va ular orasidagi Surxondaryo, Tupolondaryo va irmoklarining vodiylaridan iborat. Jan.ğarbiy qismi Bobotoğ va Boysuntoğ tizmalari (eng baland joyi — Zarkosa toği, 2290 m) va ular orasidagi pastbaland adirlar b-n band. Xufor, Xondiza, Istoç, Voçax, Maland, Zoxona qişloqlari 2500—2800 m balandlikda joylaşgan. Yer usti tuzilişining xilmaxilligi iqlim, tuproq, ösimlik va hayvonot dunyosiga ham ta'sir etgan. Iqlimi quruq subtropik iqlimga xos, qişi qisqa, yozi esa davomli. Yillik örtaça tra 15,6°. Tekislik qismida yanv.ning örtaça t-rasi 2,5, iyulniki 28°. Eng yuqori tra 44°. Vegetatsiya davri 270— 280 kun. Yillik örtaça yoğin miqdori 200—300 mm. Toğlarda 790 mm. Jan.ğarbdan esuvçi, quruq, çangböronli afğon şamoli salbiy ta'sir körsatadi. Tumanning hududidan ötuvçi eng uzun va sersuv Töpolondaryo Surxondaryoga quyiladi, şuningdek, Obizarang, Sangardakdaryolar ham bor. Yezda daryo va soylarda suv keskin kamayadi. Töpolon suv ombori Surxondaryo viloyatining 10 ta tumanini suv b-n ta'minlaydi.
Hisor toği etaklarida oddiy yoki tipik böz, qönğir böz tuproqlar, Bobotoğ etaklarida oç böz, şağalli böz, daryo vodiylarida esa allyuvial ötloqi, ötloqibotqoq, tekisliklarda oç böz tuproklar tarqalgan. Yovvoyi ösimliklardan: toğlarda zarang, yonğoq, arça, bodom, qatranği; butalardan pista, dölana, itburun, çiya; kserofitlardan tikanli kavrak, betaga, çaytab, oqmomiq, tönğizsirt, suvrang, çoyöt, çalov, qiziltikan, astragal va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan: böri, suğur, tulki, qora va qönğir ayiq, qoplon, silovsin, qobon, jayran, jayra, kalamuş, qöşoyoq, körsiçqon; öqilon, Örta Osiyo kobrasi (közoynakli ilon), böğma va qora ilonlar, gekkon kaltakesagi; quşlardan toğ loçini, kopça, kalxat, burgut, söfitörğay, çil, xilol, kaklik, kaptar; baliklardan şohbaliq, ilonbaliq, laqqabaliq va b. bor. Özbekistonda yagona kokslanuvçi kömir olinadigan Şarğun kömir koni, Xondiza polimetall koni, kuriliş materiallari, neft, gaz mavjud. Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 47 kişi töğri keladi. Qişloq aholisi 115,3 ming kişi, şahar aholisi 32,5 ming kişi (2003).
Xöjaligi. Q.x. da paxtaçilik, ğallaçilik, çorvaçilik taraqqiy etgan. Sanoati xam salmoqli örin tutadi. Şarğun toşkömir koni, marmar, fosfor konlari, rux foydali kazilmalari mavjud. 3 ta qöşma korxona, 34 kiçik korxona, 2 temirbeton buyumlari, 2 şağalsaralaş z-dlari, Sariosiyo parrandaçilik korxonasi bor. Qöşma korxonalardan «Miftox» Özbekiston—Rossiya, «Lajer» Özbekiston—Tojikiston (pivo işlab çiqaradigan) korxonalari işlab turipti. Tuman hududidan Kalif — Termiz — Sariosiyo — Tojikiston «Döstlik» tabiiy gaz quvuri, t.y. ötgan.
Tumanda 11 şirkat, 229 fermer dehqon xöjaliklari faoliyat körsatadi. Uzun örmon xöjaligi, Hisor dorivor ösimliklar xöjaligi, asalçilikka ixtisoslaşgan xöjalik bor. 5765 ga maydonga paxta, 3300 ga maydonga ğalla, şuningdek, sabzavot, beda, yem-xaşak ekinlari ekiladi (2003). Meva va uzum yetiştiruvçi xöjaliklar ham bor. Örmon xöjaligida bobotoğ pistasi va köpgina dorivor ösimliklar tayyorlanadi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 51 ming qöy va eçki, 7 ming ot boqiladi, şuningdek, qoramol, parrandaçilik fermalari ham bor. Yirik hisor qöylari yetiştiriladi. Ekinzorlar Hasanxon kanali, Katta va Kiçik Damariq kanallaridan suğoriladi.
Tumanda 71 umumiy ta'lim maktabi (31 mingöquvçi), 2 ta gimnaziya, 3 ta maxsus internat maktab, 3 ta kasb-hunar kolleji (3 mingga yaqin öquvçi) faoliyat körsatadi. S.t.da 41 ta kutubxona, 3 madaniyat uyi, 11 klub, xalq teatri, aşula va rake ansambli işlab turibdi. Stadion va b. muassasalar mavjud. Kasalxona, poliklinika, tuğruqxona, qişloq vraçlik punktlari, Xondiza dam oliş majmui aholiga xizmat körsatadi. Tuman xududi orkali Toşkent — Duşanba, Uzun — Şarğun poyezdlari ötadi. «Sariosiyo» tuman, gaz. 1932 y.dan çiqadi (adadi 2000).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРИОСИЁ ТУМАНИ - Сурхондарё вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. 1959 й.дан Денов, 1962 й.дан Узун туманлари таркибида, 1964 й. 22 фев.дан С.т. номи б-н қайтадан тузилган. Жан.шарқцан Узун, жан.ғарбдан Бойсун, жан.дан Денов, Қумқўрғон туманлари, шим. ва шаркдан Тожикистон Республикаси, шим.ғарб ва ғарбдан Қашқадарё вилояти б-н чегарадош. Майд. 3,15 минг км2. Аҳолиси 147,8 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳарча (Сариосиё), 1 шаҳар (Шарғун), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бўстон, Дашнобод, Наврўз, Сангардак, Сариосиё, Сўфиён, Тоқчиён, Хуфар, Ўзбекистон) бор. Маркази — Сариосиё шаҳарчаси.
Табиати. Туман вилоятнинг шим. қисмида жойлашган. Рельефи хилмахил. Шим. Ҳисор (энг баланд жойи — Хўжапирях тоғи — 4303 м) тог тизмалари ва улар орасидаги Сурхондарё, Туполондарё ва ирмокларининг водийларидан иборат. Жан.ғарбий қисми Боботоғ ва Бойсунтоғ тизмалари (энг баланд жойи — Заркоса тоғи, 2290 м) ва улар орасидаги пастбаланд адирлар б-н банд. Хуфор, Хондиза, Источ, Вочах, Маланд, Зохона қишлоқлари 2500—2800 м баландликда жойлашган. Ер усти тузилишининг хилмахиллиги иқлим, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига ҳам таъсир этган. Иқлими қуруқ субтропик иқлимга хос, қиши қисқа, ёзи эса давомли. Йиллик ўртача тра 15,6°. Текислик қисмида янв.нинг ўртача т-раси 2,5, июлники 28°. Энг юқори тра 44°. Вегетация даври 270— 280 кун. Йиллик ўртача ёғин миқдори 200—300 мм. Тоғларда 790 мм. Жан.ғарбдан эсувчи, қуруқ, чангбўронли афғон шамоли салбий таъсир кўрсатади. Туманнинг ҳудудидан ўтувчи энг узун ва серсув Тўполондарё Сурхондарёга қуйилади, шунингдек, Обизаранг, Сангардакдарёлар ҳам бор. Езда дарё ва сойларда сув кескин камаяди. Тўполон сув омбори Сурхондарё вилоятининг 10 та туманини сув б-н таъминлайди.
Ҳисор тоғи этакларида оддий ёки типик бўз, қўнғир бўз тупроқлар, Боботоғ этакларида оч бўз, шағалли бўз, дарё водийларида эса аллювиал ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ, текисликларда оч бўз тупроклар тарқалган. Ёввойи ўсимликлардан: тоғларда заранг, ёнғоқ, арча, бодом, қатранғи; буталардан писта, дўлана, итбурун, чия; ксерофитлардан тиканли каврак, бетага, чайтаб, оқмомиқ, тўнғизсирт, сувранг, чойўт, чалов, қизилтикан, астрагал ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан: бўри, суғур, тулки, қора ва қўнғир айиқ, қоплон, силовсин, қобон, жайран, жайра, каламуш, қўшоёқ, кўрсичқон; ўқилон, Ўрта Осиё кобраси (кўзойнакли илон), бўғма ва қора илонлар, геккон калтакесаги; қушлардан тоғ лочини, копча, калхат, бургут, сўфитўрғай, чил, хилол, каклик, каптар; баликлардан шоҳбалиқ, илонбалиқ, лаққабалиқ ва б. бор. Ўзбекистонда ягона коксланувчи кўмир олинадиган Шарғун кўмир кони, Хондиза полиметалл кони, курилиш материаллари, нефть, газ мавжуд. Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 47 киши тўғри келади. Қишлоқ аҳолиси 115,3 минг киши, шаҳар аҳолиси 32,5 минг киши (2003).
Хўжалиги. Қ.х. да пахтачилик, ғаллачилик, чорвачилик тараққий этган. Саноати хам салмоқли ўрин тутади. Шарғун тошкўмир кони, мармар, фосфор конлари, рух фойдали казилмалари мавжуд. 3 та қўшма корхона, 34 кичик корхона, 2 темирбетон буюмлари, 2 шағалсаралаш з-длари, Сариосиё паррандачилик корхонаси бор. Қўшма корхоналардан «Мифтох» Ўзбекистон—Россия, «Лажер» Ўзбекистон—Тожикистон (пиво ишлаб чиқарадиган) корхоналари ишлаб турипти. Туман ҳудудидан Калиф — Термиз — Сариосиё — Тожикистон «Дўстлик» табиий газ қувури, т.й. ўтган.
Туманда 11 ширкат, 229 фермер деҳқон хўжаликлари фаолият кўрсатади. Узун ўрмон хўжалиги, Ҳисор доривор ўсимликлар хўжалиги, асалчиликка ихтисослашган хўжалик бор. 5765 га майдонга пахта, 3300 га майдонга ғалла, шунингдек, сабзавот, беда, ем-хашак экинлари экилади (2003). Мева ва узум етиштирувчи хўжаликлар ҳам бор. Ўрмон хўжалигида боботоғ пистаси ва кўпгина доривор ўсимликлар тайёрланади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 51 минг қўй ва эчки, 7 минг от боқилади, шунингдек, қорамол, паррандачилик фермалари ҳам бор. Йирик ҳисор қўйлари етиштирилади. Экинзорлар Ҳасанхон канали, Катта ва Кичик Дамариқ каналларидан суғорилади.
Туманда 71 умумий таълим мактаби (31 мингўқувчи), 2 та гимназия, 3 та махсус интернат мактаб, 3 та касб-ҳунар коллежи (3 мингга яқин ўқувчи) фаолият кўрсатади. С.т.да 41 та кутубхона, 3 маданият уйи, 11 клуб, халқ театри, ашула ва раке ансамбли ишлаб турибди. Стадион ва б. муассасалар мавжуд. Касалхона, поликлиника, туғруқхона, қишлоқ врачлик пунктлари, Хондиза дам олиш мажмуи аҳолига хизмат кўрсатади. Туман худуди оркали Тошкент — Душанба, Узун — Шарғун поездлари ўтади. «Сариосиё» туман, газ. 1932 й.дан чиқади (адади 2000).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.