Saroy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com
Saroy — 1) dastlab hukmdorlar (xon, podşoh, amirlar va b.) qarorgohi bölib xizmat qilgan haşamatli ulkan bino, qasr. Keyinçalik turli serhaşam hovlili binolar ham S. nomini olgan. Qad. Misrda ilk podşolik davri (mil. av. 3ming yillik)dayoq fir'avnlar öz xonadonlari uçun saroysimon binolar, serhaşam ibodatxona S.lari qurilişiga ahamiyat berganlar. Mesopotamiya va Bobildagi S.lar qat'iy loyiha asosida mahobatli qilib qurilgan, koşinlar b-n bezatilib, osma boğlari bölgan. Arab mamlakatlari, Eronda, Xitoy (q. Imperator saroyi), Yaponiyada ham S.larning dabdabali bölişiga ahamiyat berilgan.
Yevropada örta asr şaharrespublikalari rivojlanişi b-n ma'muriy boşqariş organlari hamda mansabdorlar S.lari paydo böldi. Italiyada Siyenadagi Publiko palatssosi, (1297—1310); Venetsiyada Dojlar saroyi, Ispaniyada Alhumro saroyi şular jumlasidandir. Din arboblari ham özlari uçun S.lar qurdirdilar (Orviyetoda papa saroyi. 13-a., Rossiyada patriarx va arxiyereylar S.lari). 15—16-a.lardagi mahobatli S.lar keng içki hovlilari, kutubxonalari, devoriy bezaklari va noyob narsalar saqlanadigan zallari b-n şaharning butun bir qismini egallagan. Bu turdagi S.lar qirol, imperator S.larining şakllanişiga kuçli ta'sir kursatgan (Madrid yaqinidagi Eskorial, 16-a.; Parijdagi Luvr, 16—18-a. lar. Bu davr S.lari mujassamotining xarakterli xususiyati anfiladalarida, tarzi kolonnadalar b-n bezatilişida, bino b-n muhitni boğlovçi rizalitlarda körinadi.
Örta Osiyo S. me'morligi uziga xos uslubda bunyod etilganligi b-n ajralib turadi. Tuproq qal'atsati S.ning 300 ga yaqin xonalari, keng tantanavor zallari, qabulxonalari, xazinaxonalari bulgan. Bapaxuia, Afrosiyob, Xolçayon S. bezaklarida tasviriy san'at asarlarihaykalçalar öyma naqşlar va rangbarang devoriy rasmlar işlangan. Amir Temur hukmronligi davrida (14- a.) qurilgan Şahrisabzdagi Ok saroy, Samarqanddagi Böstonsaroy, Köksaroy hamda Amir Temur boğlariayagi köplab S.larning me'moriy tuzilişi, ulardagi serhaşam bezaklar öziga xos nafisligi b-n ajralib turgan. Buxoro arki, Köxna ark Qöqon ördasi va b.xon S.larining me'moriy şaklida Samarqand, Farğona me'moriy maktablari uslublari öz ifodasini topgan. Ularda xalq ustalarining quriş an'analari, naqşinkorlik bezaklari milliy uslublar namoyon bölgan. Sipgorai Mohi Xosa, Nurillaboy saroyi, Romanov saroyida Yevropa va milliy me'morlik özaro uyğunlaşgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida köhna S. binolaridan muzey, kutubxona, dam oliş uylari sifatida foydalanilgan; 2) örta asrlarda Şarqda karvonlar töxtab ötadigan rabot (q. Karvonsaroy); 3) zamonaviy me'morlikda muayyan maqsadda bunyod bölgan muhim inşootlar (Madaniyat saroylari va uylari, kinokonsert, nikoh uylari, sport Slari va b.). Özbekistonda San'at saroyi, Xalqlar döstligi saroyi şunday inşootlardandir.
Q.: Imperator saroyi, Karvonsaroy
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САРОЙ — 1) дастлаб ҳукмдорлар (хон, подшоҳ, амирлар ва б.) қароргоҳи бўлиб хизмат қилган ҳашаматли улкан бино, қаср. Кейинчалик турли серҳашам ҳовлили бинолар ҳам С. номини олган. Қад. Мисрда илк подшолик даври (мил. ав. 3минг йиллик)даёқ фиръавнлар ўз хонадонлари учун саройсимон бинолар, серҳашам ибодатхона С.лари қурилишига аҳамият берганлар. Месопотамия ва Бобилдаги С.лар қатъий лойиҳа асосида маҳобатли қилиб қурилган, кошинлар б-н безатилиб, осма боғлари бўлган. Араб мамлакатлари, Эронда, Хитой (қ. Император саройи), Японияда ҳам С.ларнинг дабдабали бўлишига аҳамият берилган.
Европада ўрта аср шаҳарреспубликалари ривожланиши б-н маъмурий бошқариш органлари ҳамда мансабдорлар С.лари пайдо бўлди. Италияда Сиенадаги Публико палаццоси, (1297—1310); Венецияда Дожлар саройи, Испанияда Алҳумро саройи шулар жумласидандир. Дин арбоблари ҳам ўзлари учун С.лар қурдирдилар (Орвиетода папа саройи. 13-а., Россияда патриарх ва архиерейлар С.лари). 15—16-а.лардаги маҳобатли С.лар кенг ички ҳовлилари, кутубхоналари, деворий безаклари ва ноёб нарсалар сақланадиган заллари б-н шаҳарнинг бутун бир қисмини эгаллаган. Бу турдаги С.лар қирол, император С.ларининг шаклланишига кучли таъсир курсатган (Мадрид яқинидаги Эскориал, 16-а.; Париждаги Лувр, 16—18-а. лар. Бу давр С.лари мужассамотининг характерли хусусияти анфиладаларида, тарзи колоннадалар б-н безатилишида, бино б-н муҳитни боғловчи ризалитларда кўринади.
Ўрта Осиё С. меъморлиги узига хос услубда бунёд этилганлиги б-н ажралиб туради. Тупроқ қалъацати С.нинг 300 га яқин хоналари, кенг тантанавор заллари, қабулхоналари, хазинахоналари булган. Bapaxuia, Афросиёб, Холчаён С. безакларида тасвирий санъат асарлариҳайкалчалар ўйма нақшлар ва рангбаранг деворий расмлар ишланган. Амир Темур ҳукмронлиги даврида (14- а.) қурилган Шаҳрисабздаги Ок сарой, Самарқанддаги Бўстонсарой, Кўксарой ҳамда Амир Темур боғлариаяги кўплаб С.ларнинг меъморий тузилиши, улардаги серҳашам безаклар ўзига хос нафислиги б-н ажралиб турган. Бухоро арки, Кўхна арк Қўқон ўрдаси ва б.хон С.ларининг меъморий шаклида Самарқанд, Фарғона меъморий мактаблари услублари ўз ифодасини топган. Уларда халқ усталарининг қуриш анъаналари, нақшинкорлик безаклари миллий услублар намоён бўлган. Сипгораи Моҳи Хоса, Нуриллабой саройи, Романов саройида Европа ва миллий меъморлик ўзаро уйғунлашган. 19-а. охири — 20-а. бошларида кўҳна С. биноларидан музей, кутубхона, дам олиш уйлари сифатида фойдаланилган; 2) ўрта асрларда Шарқда карвонлар тўхтаб ўтадиган работ (қ. Карвонсарой); 3) замонавий меъморликда муайян мақсадда бунёд бўлган муҳим иншоотлар (Маданият саройлари ва уйлари, киноконцерт, никоҳ уйлари, спорт Слари ва б.). Ўзбекистонда Санъат саройи, Халқлар дўстлиги саройи шундай иншоотлардандир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.