Saudiya Arabistoni
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–224-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Saudiya Arabistoni SAUDIYA ARABISTONI, Saudiya Arabistoni Podşohligi (AlMamlaka alArabiya asSaudiya) — Osiyoning jan. ğarbida joylaşgan davlat. Arabiston ya.o.ning taxm. 2/3 qismini va Qizil dengiz hamda Fors qöltiğidagi qator qirğoqböyi orollarni egallaydi. Mayd. 2,25 million km2. Aholisi 23,5 mln. kişi (2002). Bulardan 5,3 mln. kişi mamlakat fukarosi hisoblanmaydi. Poytaxti — ArRiyod ş. Ma'muriy jihatdan 14 viloyatga bölinadi.
Davlat tuzumi. S.A. — mutlaq teokratik monarxiya. Davlat boşliği — podşoh, ayni vaktda boş vazir va qurolli kuçlar oliy boş qömondoni hamdir. U hukumat (Vazirlar Mahkamasi)ni tuzadi. 1992 y. 1 martda podşoh farmoni b-n 4 y.lik muddatga Şöro (Maslahat) Kengaşi taşkil etilgan. 1997 y.da Şöro Kengaşi a'zolarining soni 60 kişidan 90 kişiga yetkazildi. Podşoh Şöro Kengaşini tarqatib yuborişi va kayta tuzişi mumkin. Podşoh vazirlarni tayinlaş, hukumatni tarkatib yuboriş va yangidan tuziş vakolatiga ega. Hukumat, asosan, podşoh oila a'zolaridan tuziladi.
Siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari faoliyati rasman man etilgan.
Tabiati. S.A. jan.ğarbda Kizil dengiz, şim.şarqda Hind okeanining Fors qöltiği b-n öralgan. Qirğoklari köp joyda past, qumloq, ba'zan qinğirqiyşiq. S.A. köp qismini (1 million km2 ga yaqinini) çöl taşkil qiladi. Platosimon tekisliklar keng tarqalgan (ğarbga tomon 1000—1300 m ga, şarqqa tomon 200—300 m gaça pasayib boradi). Yer yuzasi quruq daryo vodiylari b-n sezilarsezilmas bölinib turadi. Mamlakatning kattagina qismini lavali maydonlar, toşloq çöllar (homadalar) taşkil qiladi. Qumli çöllarning eng yiriklari — Nefud, Dahna. Rub'ulXolişşx şim. qismi barxanlar (200 m balandliklikkaça), tizmali döng qumliklardan iborat. Zinasimon qir köp. Ğarbda Qizil dengizga parallel holda bal. 2500—3000 m bölgan Hijoz va Asir toğlari çözilib ketgan. Fors qöltiğining sohili böylab ayrim joylari botqokdik yoki şörxok qatlam b-n qoplangan AlXasa' pasttekisligi joylaşgan (kengligi 150 km gaça).
Ğarbda Afrika — Arabiston platformasi fundamentining turtib çiqqan yeri — NubiyaArabiston qalqoni joylaşgan bölib, u arxey — quyi proterozoy davrlariga mansub gneys va migmatitlar, şuningdek, yuqori proterozoyga oid geosinklinal çökindi komplekslaridan (qalinligi 10 km dan ortiq) iborat. Yuqori va quyi proterozoy davriga oid intruziyalar keng rivojlangan: şim. şarqiy yönalişda qalqon jinslari platforma qoplamasining qatlamlari ostiga çökkan, bu jinslar vend va paleozoydan boşlanib, mezozoy va paleogenni öz içiga oladi. Fors qöltiğining yon bağri böylab Mesopotamiya çekka egilmasining neogen davriga mansub qalin molasslari rivojlangan bölib, uning jan. çekkasida yirik neft konlari joylaşgan. Rub'ulXoli sineklizasi ikkinçi neft mintaqasi hisoblanadi. Qalqonning tokembriy davri jinslari orasida temir, xrom, mis, qörğoşin, pyx, oltin rudalari, nodir yer elementlari, berilliy va qalay konlari bor.
Iklimi şim.da subtropik, jan.da tropik, quruq, keskin kontinental. Yozi juda issiq, qişi iliq. ArRiyodda iyulning örtaça t-rasi 33°, yanv.da 14°, eng yuqori tra 48°, mamlakatning jan.da 54° va undan yuqori bölişi mumkin. Sohilda bu vaqtda namlik deyarli 100% ga yetadi. Şim.da ba'zan tra — 11° gaça pasayadi. Yoğin miqdori deyarli hamma joyda 100 mm dan kam (yoğin markaziy hududlarda bahorda, şim. hududlarda qişda, jan.da yezda nisbatan köproq böladi), toğlarda yiliga 400 mm ga yetadi. Rub'ulXoli qumli çöl va b. ayrim hududlarda ön yillab yoğingarçilik bölmaydi. Asir viloyatidagi toğlarda yoğin yiliga 25,5 mm ni taşkil etadi. Jan.ning issiq samum şamoli bahor va yozning boşlarida qum böronlariga sabab böladi.
Muntazam oqib turadigan daryolar yöq. Suv uç xil yöl b-n: quduqlar, yomğir yoki suv toşqini vaqtida hovuzlarga yiğiş va maxsus moslamalar yordamida dengiz suvini çuçuklaştiriş orkali olinadi. S.A.da dunyoda eng köp çuçuk suv (dunyoda olinayotgan çuçuk suvning 30%) işlab çiqariladi. Yomğir va toşqin suvlaridan töliq foydalaniş maqsadida 186 ta damba va umumiy hajmi 775 mln.3 bölgan hovuzlar kurilgan. Sizot suvlar extiyojning 1/3 qismini qondiradi. Tuproği oddiy çöl tuproğidan iborat, hududining katta qismida tuproq qatlami örnini tuz qoplami egallaydi. Şim.da dağal subtropik böz tuproq, jan. da şör tuproq va ötloqşörxok tuproqlar mavjud.
Ösimligi, asosan, çöl va çala çöl ösimliklaridan iborat. Ayrim joylarda oq saksovul, yantoq, toşloq çöllarda lişayniklar, lavali maydonlarda şuvoq, astragal, vodiy özanlarida yakkaterak, akatsiyalar, şör yerlarda yulğun, suv böylarida va şörroq joylarda galofitlar ösadi. Köçib yuruvçi qumli çöllarda deyarli ösimlik ösmaydi. Namgarçilik köp bölgan yillari va bahor paytida köproq efemer ösimliklar ösadi. Jan. dagi toğlarda savanna köp. Örmon va yaylovlar xukumat tomonidan muhofaza qilinadi. Örmonlar S.A. ning jan. ğarbiy qismida joylaşgan va 2,29 mln. gektar maydonni egallaydi. Köçuvçi qumlardan saklaş uçun tabiiy himoya çiziğini şakllantiriş maqsadida daraxtlar ekiladi. Har yili köçat ekiş xaftaligi ötkaziladi. Hayvonlardan böri, çiyaböri, sirtlon, tulki, qulon, kiyik, ğizol, daman, quyon, arab yölbarsi, tuyaquşlar uçraydi. Köpgina kemiruvçilar, sudraluvçilar va quşlar yaşaydi. S.A. çigirtkalar makoni hisoblanadi. Qizil dengizda turli xil baliq, toşbaqa va b. dengiz hayvonlari uçraydi. Dengiz va quruklikda yovvoyi tabiatni muhofaza qiliş va rivojlantiriş maqsadida Tabiatni muhofaza qiliş hamda rivojlantiriş milliy qömitasi tomonidan umumiy mayd. 90 ming km2 bölgan 15 qöriqxona va Asir milliy boği taşkil etilgan.
Aholisining 90% ini arablar taşkil qiladi. Hindlar, misrliklar va pokistonliklar, bir neça yuz ming eronlik, fillipinlik, bangladeşlik, yamanlik, indonez, sudanlik, suriyalik, iordaniyalik va b. ham yaşaydi. S.A. da 200— 800 ming özbek istiqomat qiladi, deb hisoblanadi. Yirik qabila birlaşmalari — unayza va şammar; qabilalar — harb, mutayr, huzayl, kaxtan, juhayna, muahib, şararat, manasir, banu asad, tanuh, qurayş, banu şaybon. Rasmiy til — arab tili; ingliz tili ham keng tarqalgan. Davlat dini — islom. Islom dinining muqaddas ziyoratgoh şaharlari — Makka va Madina S.A. dadir. Har yili bu şaxdrlarda 2 mln. dan ortiq musulmon xaj va umra safarida böladi. Şahar aholisi 80,2%. Yirik şaharlari — ArRiyod, Jidda, Makka, Madina.
Tarixi. S.A. hududida qadimdan (mil. av. 2ming yillik) köçmançi arab qabilalari yaşab kelgan. Mil. 7-a. da Arabiston ya.o.ning ğarbiy qismi (Hijoz)da islom paydo bölib, poytaxti Madina ş. bölgan ilk musulmon teokratik davlati — Arab xalifaligi yuzaga keldi. 7—8-a.larda S.A. hududining köp kismi Umaviylar, 8-a. 2-yarmi — 9-a.larda Abbosiylar xalifaligiga qaragan. 10—12-a.larda Arabiston ya.o.ning bir qismida mustaqil amirlik, sultonliklar paydo bölgan. Xijoz Fotimiylar, söngra Ayyubiylar, 13-a.ning örtalari — 16-a. ning boşlarida mamluklarta qaram bölgan. Hijozning iqtisodiy va diniy-siyosiy jihatdan mavqei yuqoriligi tufayli xalifalar bu yerda öz hukmronliklarini saklab qolişga urinişgan. 16-a. boşlarida Hijozni Usmonli turklar öz tasarrufiga olgan. 18-a.ga kelib Najdda vahhobiylik diniy-siyosiy oqimi paydo böldi. Najd özining nisbatan mustaqilligi b-n ajralib turgan. Najd amirliklaridan biri Diriya xrkimi Muhammad Ibn Saud (Saudiylar sulolasi boşliği) 1745 y. Arabistonni vahxrbiylik şiori ostida birlaştirişga harakat qildi. 19-a.ning boşlariga kelib Arabistonning talay qismi Saudiylar davlatiga birlaştirildi. Bu davlat — birinçi Saudiylar davlati (1745—1811) hisoblanadi. 1811 — 18 y.larda Arabiston ya.o.ning köp qismi Misr poşosi Muhammad Ali qöşinlari tomonidan egallab olindi va Saudiylar davlati parçalab yuborildi. 1843 y. Faysal ibn Turki boşçiligida saudiylar mahalliy qabilalar kömagida Najdni ikkinçi marta egallaşdi. ArRiyod ş. poytaxtga aylantirildi. Barpo etilgan davlat — saudiilarning ikkinçi davlati hisoblanadi (1843—65). 1840 y.dan söng ham Hijoz turklar qölida qolaverdi. 19-a.ning 2-yarmida vahhobiylar davlati Şammar hukmdori bölgan Raşidiylar tomonidan bosib olindi. 1902 y. amir Ibn Saud Kuvayt hukmdori Muborak yordamida ArRiyodni egallab, Raşidiylarga zarba berdi, keyinçalik Najdda Saudiylar hukmronligini tikladi. Abdulaziz ibn Abdurahmon (Ibn Saud) Ol Saudlarning uçinçi davlatiga asos soldi (1902 y.dan). Mustamlakaçilik maqsadlarini közlagan Buyuk Britaniya 1915 y. dek.da Angliya — Saudiya bitimining imzolanişiga erişdi. Bitimga muvofiq, Buyuk Britaniya Najd mustaqilligini tan olib, Ibn Saudga subsidiya, qurolyaroğ b-n yordam beradigan böldi. Biroq Najdni Turkiyaga qarşi uruştirişga muyassar bölmadi. Ayni vaqtda (1915) Misrdagi ingliz komissari MakMagon b-n Makka (Hijoz) şarifi Husayn örtasidagi maxfiy yozişmalar natijasida bir bitimga kelişilib, unga muvofiq, Husayn arablarni Turkiyaga karşi otlantirişga va'da berdi. Buning evaziga Buyuk Britaniya Husayn boşçiligidagi bölajak arab davlatining mustaqilligini tan olmoqçi böldi. 1916 y. Husaynning öğli amir Faysal qöşinlari ingliz razvedkaçisi T. E. Lourens rahbarligida Turkiyaga qarşi harbiy harakat boşladi. 1918 y. Husayn «arablar podşosi» degan unvonni oldi. Lekin Antanta davlatlari uni faqat Hijoz podşosi deb tan olişdi. 1-jahon uruşi tugagaç, Ibn Saud Arabistonni birlaştirişni davom ettiraverdi. 1920 y. u Asirning bir qismi ustidan hukmronlik örnatdi (Asirning hammasi 1930 y. böysundirildi). 1921 y. Şammarni böysundirdi. Yangi davlatning kuçayişini xoxlamagan Buyuk Britaniya 1922 y. özining gumaştalari (şarif Husaynning öğillari) — Iroq qiroli Faysal va Movarourduniya (Transiordaniya) amiri Abdullohni Ibn Saud davlatiga qarşi çiqişga undadi. Saudiylar mağlubiyatga uçradilar va bu Ibn Saudni 1922 y. Uqayrada Iroq b-n Kuvayt örtasidagi çegarani belgilaş haqidagi şartnomani imzolaşga majbur etdi.
Natijada çegara, ya'ni betaraf mintaqa barpo etiddi. 1924—25 ylarda Ibn Saud Hijozni Najdga qöşib oldi. Birinketin Toif, Makka, Jidda va Madina qölga kiritildi. 1926 y. yanv. da u özini Hijoz podşosi, Najd va b. qöşib olingan viloyatlarning sultoni deb e'lon qildi. 1927 y. Buyuk Britaniya yangi Saudiylar davlatini tan olişga majbur böldi. 1932 y.dan boşlab mamlakat S.A. Podşohligi deb ataladigan böldi. 1934 y. S.A. va Yaman örtasida bölib ötgan va Yamanning mağlubiyati b-n tugagan uruş natijasida S. A. Asir, Jizana va Najdning bir qismini öz tarkibiga kiritdi.
2-jahon uruşi davri (1939—45) da S.A. Germaniya (1941) va Italiya (1942) b-n diplomatik aloqani uzdi, ammo uruşda qatnaşmadi. Uruş oxiriga kelib S.A. da AQŞ ta'siri kuçaya boşladi. 1943 y. AQŞ Saudiya Arabistoni b-n diplomatik aloqa örnatdi va S.A. ga lendliz (biror şart b-n qarz beriş) qonunini joriy etdi. AQŞning ARAM KO neft kompaniyasi 1972 y.ga qadar neft qazib oliş işlarini bajarib keldi. 1962 y. Saud amaldagi hokimiyatni amir Faysalga topşirişga, 1964 y. 2 noyab.da esa Faysal foydasiga taxtdan voz keçişga majbur böddi. Faysal hukumati xalq xöjaligi (yangi sanoat korxonalarini barpo etiş va h.k.), xalq ta'limi sohasida bir qança islohotlar ötkazdi. 1960y.larning 2-yarmidan S.A. taşqi siyosati 2 xil yönalişda böldi. Bir tomondan musulmon davlatlari taşkiloti — Islom paktini tuzib (1966), kommunizmga qarşi harakatni qöllab-quvvatlagan bölsa, ikkinçi tomondan Isroil agressiyasiga duçor bölgan arab mamlakatlari (Misr, Suriya va Iordaniya)ga moliyaviy yordam bera boşladi. 1973 y.gi Yaqin Şarkdagi harbiy tanglik paytida S.A. öz qöşinlari b-n arab mamlakatlari tomonida turib uruşda qatnaşdi va Misr hamda Suriyaga qaytarib olmaslik şarti b-n moliyaviy yordam berdi; Isroilni quvvatlayotgan mamlakatlar — AQŞ, Gollandiyaga neft sotişni vaqtinça töxtatib qöydi. 1974 y. okt. oyida Rabotda bölib ötgan arab mamlakatlari rahbarlarining konferensiyasida S.A. Falastin Ozodlik taşkilotini tan oldi. 1975 y. 25 martda podşox. Faysal öldirilgaç, uning örniga Xolid ibn Abdulaziz podşoh böddi. 1982 y. iyunda PodşohXolid bin Abdulaziz vafotidan keyin uning örniga Faxd bin Abdulaziz taxtga ötirdi. S.A. — 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. fev,da örnatgan. Milliy bayrami — 23 sent. — Podşohlik e'lon qilingan kun (1932).
Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosi — neft va gaz sanoati. 2-jahon uruşiga qadar S.A. xöjaligida çorvaçilik ustun bölgan. Uruşdan keyin neft qazib oliş va eksport qiliş hal qiluvçi ahamiyatga ega böldi. Neft va neft mahsulotlaridan keladigan daromad 5 y.lik rejalar doirasida sanoatni rivojlantirişga katta mablağ ajratiş imkonini berdi. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 53%, q.x. uluşi 6%, xizmat körsatiş tarmoği uluşi 41% ni taşkil etadi. I.ç. yalpi xdjmining 35% xususiy sektorga töğri keladi.
Sanoati . S.A. neft zaxiralari böyiça dunyoda 1-örinda (35,8 mlrd. tonna), neft qazib çiqariş böyiça 2örinda (AQŞdan keyin) turadi. Neftning 95% «Saudi ARAM KO» milliy kompaniyasi tomonidan qazib çiqariladi. S.A. da kuniga 7,5 mln. barrel (2002 y. 308 mln. tonna) neft qazib olinadi. Gaz zaxiralari böyiça dunyoda 4örinni egallasada, uni qazib oliş böyiça Yaqin Şarqda lörinda turadi. 1960y.larning oxiridan neft kimyosi sanoati keng rivojlandi. Metallurgiya (Jidda), qoğoz (Dammam), oziq-ovqat (Makkadagi yog z-di, konditer f-kasi, ArRiyoddagi sabzavot konservalari va Jiddadagi meva şarbati işlab çiqaradigan f-ka hamda Hufuf va Madinadagi xurmoni qayta işlaş f-kasi), töqimaçilik, quriliş materiallari sanoati xam rivojlangan. Jidda, Dammam va ArRiyodda sement z-dlari, Dahronda oynaşişa z-di bor. Bu korxonalarning köpçiligi töliq yoki qisman (70%ça) «Sabik» davlat konserniga karaşli va u tomonidan nazorat qilinadi. Yiliga örtaça 66,8 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. S.A. da hunarmandçilik, şu jumladan, zargarlik korxonalari salmokli örin egallaydi.
Qişloq xöjaligi bundan çorak asr muqaddam iqtisodiyotning eng qoloqtarmoği hisoblangan. 1990y.lardan u juda tez sur'atlar b-n rivojlandi va daromadli tarmoklardan biriga aylandi. Ekin ekiladigan umumiy maydon 1990y.larningoxirida 1,8 mln. gektarga yetdi. Asosiy q.x. ekini — ğalla, şoli. Xurmo, kofe, uzum, mandarin, banan, sabzavot va mevali ösimliklar ham östiriladi. Köçmançi çorvaçilik rivojlangan: tuya, qöy, eçki, qoramol, şuningdek, tovuq boqiladi. Baliqovlaş b-n şuğullaniladi. Yiliga örtaça 698 ming t sut mahsulotlari işlab çiqariladi. Mamlakat öz aholisini asosiy oziq-ovqat mahsulotlari b-n töliq ta'minlaydi. Dengizdan marvarid va marjon olinadi. Har yili Makka va Madinaga keluvçi 2 mln.dan ortiq ziyoratçiga xizmat körsatiladi.
Temir yöllar uz. 1400 km ni taşkil etadi. Eng yirik t.y. yönalişlari Dammam— Dahron—ArRiyod (562 km), Hufuf—ArRiyod (322 km). Avtomobil yöllari uz. 159 ming km, undan 100 ming km asfaltlangan; neft quvuri uz. — 3,7 ming km. S.A. Yaqin Şarkda eng kuçli dengiz flotiga ega. Mamlakatdagi asosiy dengiz portlari: Jidda, Yanbo, Jizon, RasTannura, Dammam, Jubayl, Daba va b. Mamlakatdagi 25 aeroportdan 3 tasi xalqaro aeroportdir. Havo aloqasi «SaudiArabiyen erlayns» aviakompaniyasi orqali amalga oşiriladi. Xalqaro aeroportlari Dahron, Jidda va ArRiyodda.
S.A. çetga, asosan, neft va neft mahsulotlari, buğdoy, xurmo çiqaradi. Çetdan maşina jihozlari, avtomobil, iste'mol mollari, transport vositalari, metall, töqimaçilik buyumlari, qurolyaroğ oladi. Asosan, Yaponiya, AQŞ, Buyuk Britaniya, Koreya Respublikasi, Singapur, Fransiya, Germaniya b-n savdo qiladi. Pul birligi — S.A. riyoli.
Tibbiy xizmati. Sönggi 30 y. içida mamlakatda kasalliklarni davolaş va oldini olişga qaratilgan keng qölamli investitsiya dasturlarini amalga oşiriş tufayli ijobiy özgarişlar röy berdi. Ilgari aholi orasida köp uçraydigan sil, bezgak, teri va traxoma kasalliklari deyarli barham topdi. Mamlakatga har yili keladigan ziyoratçilarga yuqori saviyada tibbiy xizmat körsatiladi. Buning uçun Makkada 7 kasalxona, 40 tibbiy markaz, Minoda 4 kasalxona va 24 tibbiy markaz, Arofatda 3 kasalxona va 43 tibbiy markaz, Muzdalifada 6 tibbiy markaz, Madinada 8 kasalxona va 48 tibbiy markaz mavjud. S.A. da 42625 örinli 290 kasalxona bor. Tibbiy markaz va dispanserlar soni 4000 dan oşadi. 2000 y. 30 544 vraç, 61 214 hamşira va 31977 texnik assistent işladi. Vraçlarning 17% S.A. fuqarolari, qolganlari misrlik, pokistonlik, malayziyalik va b. mutaxassislardir. Eng çekka viloyatlardagi bemorlarni markaziy ixtisoslaşgan kasalxonalarga tezkorlik b-n keltiriş maqsadida 22 samolyotdan iborat havo ambulatoriyasi mavjud. S.A. Qizil Yarim Oy jamiyatining 154 markazi va 500 Kuçma ambulatoriyasi, 27000 xizmatçisi ham aholiga favqulodda yordam körsatadi. Mamlakat va çet el fuqarolari uçun tibbiy xizmat bepul.
Maorifi va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1926 y. boşlanğiç majburiy ta'lim va dunyoviy maktablar oçiş, 1960 y. qizlarni majburiy ta'limga jalb etiş qaqida qonunlar qabul qilingan. Ta'lim tizimi davlat qaramoğida bölib, mamlakat fuqarolari va çet elliklar uçun ham bepul. Maktabga 6 yoşdan qabul qilinadi. Boşlanğiç maktab 6 y.lik, örta maktab 2 bosqiçli bölib, töliqsiz örta (3 y.) va töliq örta (3 y.) maktabdan iborat. Boşlanğiç maktab negizida hunartexnika maktablari (4 y.lik), töliqsiz örta maktab negizida hunartexnika bilim yurtlari (2 y.lik) işlaydi. Maktablarda öğil bolalar va kizlar alohidaalohida öqitiladi. S.A.da öğil bolalar uçun 11191 va qiz bolalar uçun 11441 maktab bölib, ularda4,15 mln. bola öqiydi, 292 ming öqituvçi işlaydi. Har bir öqituvçiga 15 öquvçi töğri keladi. Bu — dunyodagi eng yuqori körsatkiçlardan hisoblanadi. Bundan taşqari, mamlakatda xususiy ta'lim muassasalari ham mavjud. Mamlakatda bir qança oliy öquv yurtlari bor. Eng yiriklari: ArRiyoddagi podşoh Saud un-ti (1957), Jiddadagi Abdul Aziz un-ti (1967), Madinadagi I slom tadqiqotlari un-ti (1961), ArRiyoddagi Imom Muhammad ibn Saud islom un-ti (1974), Şarqiy vşgoyatdagi podşoh Faysal un-ti (1974), Makkadagi Umm alKura un-ti (1981), Dahrondagi podşoh Faxd nomidagi neft va minerallar un-ti (1963), ArRiyoddagi Oliy texnologiya in-ti va Texnika inti. Oliy ta'lim beradigan un-t, institut va kollejlarda 297 830 talaba ta'lim oladi.
Yirik kutubxonalari: Milliy kutubxona (1968), Saud kutubxonasi, ArRiyod un-ti kutubxonasi, Mahmudiya kutubxonasi, Orif Hikmat kutubxonasi, Madina un-ti kutubxonasi. S.A. da 153 madaniy markaz, madaniyat va san'at jamiyati, adabiyot klublari faoliyat körsatadi. 12 ta muzey bor. Ularning eng yiriklari: ArRiyoddagi arxeologiya va xalq merosi milliy muzeyi, AlMasmak kal'asi muzeyi, Dammamdagi Mintaqaviy muzey va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. S.A. da 100 dan ortiq kundalik gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari arab tilida: «AlBilad» («Mamlakat», kundalik gaz., 1934 y.dan), «AnNadva» («Klub», kundalik gaz., 1958 y.dan), «AlMadinaAlMunavvara» (kundalik gaz., 1937 y.dan), «ArRiyod» (kundalik gaz., 1964 y.dan), «AlJazira» («Orol», kundalik gaz.), «AşŞarqalAusat» («Yaqin Şarq», gaz., 1978 y.dan); ingliz tilida: «Arab Nyus» («Arab yangiliklari», kundalik gaz., 1975 y.dan). Eng yirik va nufuzli naşriyot «AlYamama» hisoblanadi. Radioeşittiriş 1948 y.dan boşlangan, 23 davlat radiostyasi mavjud. Eşittirişlar 4 kanal orkali arab va ingliz tillarida, çet ellarga fransuz, turk, urdu, bengal, fors, özbek, suaxili va indonez tillarida uzatiladi. S.A. da milliy telekörsatuv faoliyati 1965 y.dan boşlangan.
Makka (1967), Madina (1967), Dammam (1969) da yirik televizion markazlar mavjud. Teleeşittirişlar 2 kanal orqali olib boriladi. Sun'iy yöldoş orqali telekörsatuvlar asosiy axborot manbaidir. 70% teletomoşabinlar undan foydalanadi.
Adabiyoti. Hozirgi S.A. hududidagi qad. va örta asr adabiyoti arab madaniyati özanida rivojlandi. Hijozda 5— 7-a.larda badaviylar şe'riyati (ImruulQayS) rivojlandi, 7-a. ning 1-yarmida esa «Qur'on» xatga tuşirildi. Badaviylar şe'riyati namunalari va «Qur'on» mumtoz arab tilini namoyon etuvçi buyuk manba hisoblanadi. Arab xalifaligi taşkil topişi, 7-a. ning 20y.larida adabiy hayot markazlarining özgarib turişi (Damaşq, Bağdod, Kohira va b.) S.A. da adabiyot rivojini birmunça sustlaştirdi. Vahhobiylar mafkurasi va konservativ jamiyat tuzilişi yangi adabiyot rivojini uzok, vaqtgaça töxtatib qöydi. Qöşni arab mamlakatlarining ta'sirida 20-a.ning 20y.laridan bir qança şoir, jurnalist, yozuvçilar yetişib çiqdi. Ularning asarlarida ma'rifatparvarlik, romantik va realistik yönalişlar uyğunlaşgan edi. Muhammad Surur asSabbon va Muhammad Hasan Avvad romantik yönaliş asosçilari hisoblanadi. Husayn Sirxan, Muhammad Hasan Fiki, Muhammad alAmir arRumeyxa kabi şoirlar mazkur yönalişda ijod qilgan şoirlardir. Mehnatkaş xalq hayotini, jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizliklarni foş etiş Ahmad Abd alĞafur Attor ijodida muxim örin tutadi. 2-jahon uruşi (1939—45) dan keyingi davr nasrida Amin Salom Rumayha, Abdulla Munaa, Yusuf bin aşŞayx Ya'qub hikoyalari, Hasan Nosif, Abd asSalom Hoşim Hofiz qissalari realistik yönalişga ega. Realist yozuvçilar asarlarida sentimentalizm ruhi kuçli. 1957 y. Abd as-Salom Hoşim Hofizning xotin-qizlar huquqini himoya etişga bağişlangan «Hijozlik Samro» nomli birinçi romani naşr etildi. 50y.lardagi publitsistika va adabiy tanqidda Muhammad Hasan Avvad, Abdulla bin Xalis, Saod alBovaridiy, Abdulla Abd alJabbor va b. ijodi muhim ahamiyatga egadir.
Hikoya janri yaqinda paydo bölgan bölsa ham, S.A. adabiyotida yetakçi örinni egallaydi. Ahmad asSiboi, Hamid Damanquri hikoya janrining asosçilari hisoblanadi. Ahmad AsSiboining «Egizaklar» asari bu janrda yaratilgan birinçi asardir. Novella janri ham yangi janrlardan hisoblanadi. Husayn Ali Husayn, Muhammad Ulvan, Ali Xasuna, Siboi Usmon, Muhammad alMansura aşŞakxa mazkur janrda samarali ijod qilmoqdalar. 80y.lardagi publitsistika va adabiy tanqidda Ahmad Abd alĞafur al Attar, Muhammad Abdo Yamanini alohida körsatiş mumkin.
1980 y.dan podşoh farmoni b-n adabiyot böyiça davlat mukofoti ta'sis etilgan.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Odam yuzi tasvirlangan toş haykalçalar, hayvonlar tasvirlangan toş relyeflar S.A. hududidagi qad. yodgorliklardan hisoblanadi (mil. av. 7—2-a.lar). Makka va Madinada örta asr arab me'morligi yodgorliklari (maçit, Madrasa, minoralar) saqlangan. Hijoz şim.da mil. av. 2 va mil. 1-a. larga oid nabatiyaliklar şahri vayronalari va qabrlar topilgan. Aholi turmuş darajasining yuksalib borişi b-n an'anaviy loy va xom ğiştlar örniga zamonaviy quriliş materiallaridan mahalliy iqlim şaroitlarini hisobga olgan holda villa va köşklar qurildi. Köçmançilarning turar joylari esa eçki terisi b-n yopilgan çaylalardan iborat. Yirik şaharlar (Makka, ArRiyod, Madina, Jidda)da jahon andozalariga mos darajada köp qavatli uylar, mehmonxona, stadion, aeroportlar mavjud. Zamonaviy qurilişlarda arab milliy me'morligi an'analari öz aksini topgan. Yirik inşootlarning devori köpi marmar b-n qoplangan.
Kinosi. S.A.da hayot tarzi islom dini arkonlari asosida qurilgani sababli kinoteatr va teatrlar yöq. Şunga muvofiq, kinematografiya san'ati rivojlanmagan. Asosan, sport va ijtimoiy xarakterga ega filmlar yaratiladi. Ommaviy tarzda kinofilm va spektakllar namoyiş etilmaydi.
Özbekiston — S.A. munosabatlari. 1992 y. fev.da S.A. taşqi işlar vaziri şahzoda Saud alFaysal bin Abdulaziz Ol Saudning Özbekistonga, öşa yil apr. da ÖzR Prezidenti I. A. Karimovning S.A. ga taşrifidan söng 1992 y. noyab. da Jidda ş.da ÖzR konsulxonasi, may oyida ArRiyodda elçixonasi, 1997 y. 27 martda Toşkentda S.A. elçixonasi oçildi. 1995 y. noyab. da ÖzR Taşki işlar vazirining S.A. ga qilgan taşrifi davomida Özbekiston b-n S.A. örtasida savdo, iqtisod, investitsiyalar, texnika, madaniyat, sport va yoşlar işlari sohalarida hamkorlik qiliş töğrisida bitim imzolandi.
1996 y. apr.da ArRiyodda ÖzR Prezidenti I.A. Karimovning «Özbekiston iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş yölida», 1998 y. martda «Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari» asarlari arab tilidagi naşrining rasmiy takdimoti ötkazildi.
1996 y.da S.A.ning «Delta oyl» şirkati b-n hamkorlik aloqalari örnatildi. Jumladan, Özbekiston hukumati AQŞ — S.A. ning «Yunikol» va «Delta oyl» şirkatlari konsorsiumi b-n neft va gaz quvurlari loyihalari töğrisida bitim, «Özbekneftgaz» milliy xolding kompaniyasi esa Özbekistonda neft razvedkasi hamda uni qazib çiqariş haqida anglaşuv bayonnomasini imzoladi. 1996 y. yanv.da «Özbekturizm» kompaniyasi «AlMarva» şirkati b-n turizm va aviaçiptalarni sotiş töğrisida bitim imzoladi. 2002 y.da Özbekiston — S.A. örtasidagi tovar aylanmasi 3,9 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekistonning S.A. ga eksporti, asosan, savdo va unga aloqador xizmatlardan iborat. Ayni paytda, S.A.dan şirinliklar, don, gilam va polni krplaydigan mahsulotlar, ösimlik va mol yoği, mebel va çoyşablar, spirtsiz içimliklar, optika jihozlari, poyabzal, böyoklar, öyinçoq va sport anjomlari olinadi.
Özbekistonda S.A. iştirokidagi 14 korxona röyxatga olingan bölib, ularning 10 tasi qöşma korxona, 4 tasi 100% S.A. sarmoyasidagi korxonalardir.
Ikki davlat örtasida ta'lim va din sohalarida ham hamkorlik rivojlangan. 1997 y. S.A. oliy ta'lim vaziri Xalid alAnqariy Özbekistonga S.A. ning bir neça un-tlari rektorlaridan iborat delegatsiya b-n taşrif buyurdi. Mustaqillik davrida respublikamizning 45 mingdan ortiq fuqarosi haj, 35 mingdan ziyod fuqarosi umra safarlarida böldilar (2004).
Nosir Orifxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САУДИЯ АРАБИСТОНИ, Саудия Арабистони Подшоҳлиги (АлМамлака алАрабия асСаудия) — Осиёнинг жан. ғарбида жойлашган давлат. Арабистон я.о.нинг тахм. 2/3 қисмини ва Қизил денгиз ҳамда Форс қўлтиғидаги қатор қирғоқбўйи оролларни эгаллайди. Майд. 2,25 миллион км2. Аҳолиси 23,5 млн. киши (2002). Булардан 5,3 млн. киши мамлакат фукароси ҳисобланмайди. Пойтахти — АрРиёд ш. Маъмурий жиҳатдан 14 вилоятга бўлинади.
Давлат тузуми. С.А. — мутлақ теократик монархия. Давлат бошлиғи — подшоҳ, айни вактда бош вазир ва қуролли кучлар олий бош қўмондони ҳамдир. У ҳукумат (Вазирлар Маҳкамаси)ни тузади. 1992 й. 1 мартда подшоҳ фармони б-н 4 й.лик муддатга Шўро (Маслаҳат) Кенгаши ташкил этилган. 1997 й.да Шўро Кенгаши аъзоларининг сони 60 кишидан 90 кишига етказилди. Подшоҳ Шўро Кенгашини тарқатиб юбориши ва кайта тузиши мумкин. Подшоҳ вазирларни тайинлаш, ҳукуматни таркатиб юбориш ва янгидан тузиш ваколатига эга. Ҳукумат, асосан, подшоҳ оила аъзоларидан тузилади.
Сиёсий партия ва касаба уюшмалари фаолияти расман ман этилган.
Табиати. С.А. жан.ғарбда Кизил денгиз, шим.шарқда Ҳинд океанининг Форс қўлтиғи б-н ўралган. Қирғоклари кўп жойда паст, қумлоқ, баъзан қинғирқийшиқ. С.А. кўп қисмини (1 миллион км2 га яқинини) чўл ташкил қилади. Платосимон текисликлар кенг тарқалган (ғарбга томон 1000—1300 м га, шарққа томон 200—300 м гача пасайиб боради). Ер юзаси қуруқ дарё водийлари б-н сезиларсезилмас бўлиниб туради. Мамлакатнинг каттагина қисмини лавали майдонлар, тошлоқ чўллар (ҳомадалар) ташкил қилади. Қумли чўлларнинг энг йириклари — Нефуд, Даҳна. РубъулХолишшх шим. қисми барханлар (200 м баландликликкача), тизмали дўнг қумликлардан иборат. Зинасимон қир кўп. Ғарбда Қизил денгизга параллел ҳолда бал. 2500—3000 м бўлган Ҳижоз ва Асир тоғлари чўзилиб кетган. Форс қўлтиғининг соҳили бўйлаб айрим жойлари ботқокдик ёки шўрхок қатлам б-н қопланган АлХасаъ пасттекислиги жойлашган (кенглиги 150 км гача).
Ғарбда Африка — Арабистон платформаси фундаментининг туртиб чиққан ери — НубияАрабистон қалқони жойлашган бўлиб, у архей — қуйи протерозой даврларига мансуб гнейс ва мигматитлар, шунингдек, юқори протерозойга оид геосинклиналь чўкинди комплексларидан (қалинлиги 10 км дан ортиқ) иборат. Юқори ва қуйи протерозой даврига оид интрузиялар кенг ривожланган: шим. шарқий йўналишда қалқон жинслари платформа қопламасининг қатламлари остига чўккан, бу жинслар венд ва палеозойдан бошланиб, мезозой ва палеогенни ўз ичига олади. Форс қўлтиғининг ён бағри бўйлаб Месопотамия чекка эгилмасининг неоген даврига мансуб қалин моласслари ривожланган бўлиб, унинг жан. чеккасида йирик нефть конлари жойлашган. РубъулХоли синеклизаси иккинчи нефть минтақаси ҳисобланади. Қалқоннинг токембрий даври жинслари орасида темир, хром, мис, қўрғошин, pyx, олтин рудалари, нодир ер элементлари, бериллий ва қалай конлари бор.
Иклими шим.да субтропик, жан.да тропик, қуруқ, кескин континентал. Ёзи жуда иссиқ, қиши илиқ. АрРиёдда июлнинг ўртача т-раси 33°, янв.да 14°, энг юқори тра 48°, мамлакатнинг жан.да 54° ва ундан юқори бўлиши мумкин. Соҳилда бу вақтда намлик деярли 100% га етади. Шим.да баъзан тра — 11° гача пасаяди. Ёғин миқдори деярли ҳамма жойда 100 мм дан кам (ёғин марказий ҳудудларда баҳорда, шим. ҳудудларда қишда, жан.да езда нисбатан кўпроқ бўлади), тоғларда йилига 400 мм га етади. РубъулХоли қумли чўл ва б. айрим ҳудудларда ўн йиллаб ёғингарчилик бўлмайди. Асир вилоятидаги тоғларда ёғин йилига 25,5 мм ни ташкил этади. Жан.нинг иссиқ самум шамоли баҳор ва ёзнинг бошларида қум бўронларига сабаб бўлади.
Мунтазам оқиб турадиган дарёлар йўқ. Сув уч хил йўл б-н: қудуқлар, ёмғир ёки сув тошқини вақтида ҳовузларга йиғиш ва махсус мосламалар ёрдамида денгиз сувини чучуклаштириш оркали олинади. С.А.да дунёда энг кўп чучук сув (дунёда олинаётган чучук сувнинг 30%) ишлаб чиқарилади. Ёмғир ва тошқин сувларидан тўлиқ фойдаланиш мақсадида 186 та дамба ва умумий ҳажми 775 млн.3 бўлган ҳовузлар курилган. Сизот сувлар эхтиёжнинг 1/3 қисмини қондиради. Тупроғи оддий чўл тупроғидан иборат, ҳудудининг катта қисмида тупроқ қатлами ўрнини туз қоплами эгаллайди. Шим.да дағал субтропик бўз тупроқ, жан. да шўр тупроқ ва ўтлоқшўрхок тупроқлар мавжуд.
Ўсимлиги, асосан, чўл ва чала чўл ўсимликларидан иборат. Айрим жойларда оқ саксовул, янтоқ, тошлоқ чўлларда лишайниклар, лавали майдонларда шувоқ, астрагал, водий ўзанларида яккатерак, акациялар, шўр ерларда юлғун, сув бўйларида ва шўрроқ жойларда галофитлар ўсади. Кўчиб юрувчи қумли чўлларда деярли ўсимлик ўсмайди. Намгарчилик кўп бўлган йиллари ва баҳор пайтида кўпроқ эфемер ўсимликлар ўсади. Жан. даги тоғларда саванна кўп. Ўрмон ва яйловлар хукумат томонидан муҳофаза қилинади. Ўрмонлар С.А. нинг жан. ғарбий қисмида жойлашган ва 2,29 млн. гектар майдонни эгаллайди. Кўчувчи қумлардан саклаш учун табиий ҳимоя чизиғини шакллантириш мақсадида дарахтлар экилади. Ҳар йили кўчат экиш хафталиги ўтказилади. Ҳайвонлардан бўри, чиябўри, сиртлон, тулки, қулон, кийик, ғизол, даман, қуён, араб йўлбарси, туяқушлар учрайди. Кўпгина кемирувчилар, судралувчилар ва қушлар яшайди. С.А. чигирткалар макони ҳисобланади. Қизил денгизда турли хил балиқ, тошбақа ва б. денгиз ҳайвонлари учрайди. Денгиз ва қурукликда ёввойи табиатни муҳофаза қилиш ва ривожлантириш мақсадида Табиатни муҳофаза қилиш ҳамда ривожлантириш миллий қўмитаси томонидан умумий майд. 90 минг км2 бўлган 15 қўриқхона ва Асир миллий боғи ташкил этилган.
Аҳолисининг 90% ини араблар ташкил қилади. Ҳиндлар, мисрликлар ва покистонликлар, бир неча юз минг эронлик, филлипинлик, бангладешлик, яманлик, индонез, суданлик, суриялик, иорданиялик ва б. ҳам яшайди. С.А. да 200— 800 минг ўзбек истиқомат қилади, деб ҳисобланади. Йирик қабила бирлашмалари — унайза ва шаммар; қабилалар — ҳарб, мутайр, ҳузайл, кахтан, жуҳайна, муаҳиб, шарарат, манасир, бану асад, тануҳ, қурайш, бану шайбон. Расмий тил — араб тили; инглиз тили ҳам кенг тapқалган. Давлат дини — ислом. Ислом динининг муқаддас зиёратгоҳ шаҳарлари — Макка ва Мадина С.А. дадир. Ҳар йили бу шахдрларда 2 млн. дан ортиқ мусулмон хаж ва умра сафарида бўлади. Шаҳар аҳолиси 80,2%. Йирик шаҳарлари — АрРиёд, Жидда, Макка, Мадина.
Тарихи. С.А. ҳудудида қадимдан (мил. ав. 2минг йиллик) кўчманчи араб қабилалари яшаб келган. Мил. 7-а. да Арабистон я.о.нинг ғарбий қисми (Ҳижоз)да ислом пайдо бўлиб, пойтахти Мадина ш. бўлган илк мусулмон теократик давлати — Араб халифалиги юзага келди. 7—8-а.ларда С.А. ҳудудининг кўп кисми Умавийлар, 8-а. 2-ярми — 9-а.ларда Аббосийлар халифалигига қараган. 10—12-а.ларда Арабистон я.о.нинг бир қисмида мустақил амирлик, султонликлар пайдо бўлган. Хижоз Фотимийлар, сўнгра Айюбийлар, 13-а.нинг ўрталари — 16-а. нинг бошларида мамлукларта қарам бўлган. Ҳижознинг иқтисодий ва диний-сиёсий жиҳатдан мавқеи юқорилиги туфайли халифалар бу ерда ўз ҳукмронликларини саклаб қолишга уринишган. 16-а. бошларида Ҳижозни Усмонли турклар ўз тасарруфига олган. 18-а.га келиб Наждда ваҳҳобийлик диний-сиёсий оқими пайдо бўлди. Нажд ўзининг нисбатан мустақиллиги б-н ажралиб турган. Нажд амирликларидан бири Дирия хркими Муҳаммад Ибн Сауд (Саудийлар сулоласи бошлиғи) 1745 й. Арабистонни ваҳхрбийлик шиори остида бирлаштиришга ҳаракат қилди. 19-а.нинг бошларига келиб Арабистоннинг талай қисми Саудийлар давлатига бирлаштирилди. Бу давлат — биринчи Саудийлар давлати (1745—1811) ҳисобланади. 1811 — 18 й.ларда Арабистон я.о.нинг кўп қисми Миср пошоси Муҳаммад Али қўшинлари томонидан эгаллаб олинди ва Саудийлар давлати парчалаб юборилди. 1843 й. Файсал ибн Турки бошчилигида саудийлар маҳаллий қабилалар кўмагида Наждни иккинчи марта эгаллашди. АрРиёд ш. пойтахтга айлантирилди. Барпо этилган давлат — саудииларнинг иккинчи давлати ҳисобланади (1843—65). 1840 й.дан сўнг ҳам Ҳижоз турклар қўлида қолаверди. 19-а.нинг 2-ярмида ваҳҳобийлар давлати Шаммар ҳукмдори бўлган Рашидийлар томонидан босиб олинди. 1902 й. амир Ибн Сауд Кувайт ҳукмдори Муборак ёрдамида АрРиёдни эгаллаб, Рашидийларга зарба берди, кейинчалик Наждда Саудийлар ҳукмронлигини тиклади. Абдулазиз ибн Абдураҳмон (Ибн Сауд) Ол Саудларнинг учинчи давлатига асос солди (1902 й.дан). Мустамлакачилик мақсадларини кўзлаган Буюк Британия 1915 й. дек.да Англия — Саудия битимининг имзоланишига эришди. Битимга мувофиқ, Буюк Британия Нажд мустақиллигини тан олиб, Ибн Саудга субсидия, қуроляроғ б-н ёрдам берадиган бўлди. Бироқ Наждни Туркияга қарши уруштиришга муяссар бўлмади. Айни вақтда (1915) Мисрдаги инглиз комиссари МакМагон б-н Макка (Ҳижоз) шарифи Ҳусайн ўртасидаги махфий ёзишмалар натижасида бир битимга келишилиб, унга мувофиқ, Ҳусайн арабларни Туркияга карши отлантиришга ваъда берди. Бунинг эвазига Буюк Британия Ҳусайн бошчилигидаги бўлажак араб давлатининг мустақиллигини тан олмоқчи бўлди. 1916 й. Ҳусайннинг ўғли амир Файсал қўшинлари инглиз разведкачиси Т. Э. Лоуренс раҳбарлигида Туркияга қарши ҳарбий ҳаракат бошлади. 1918 й. Ҳусайн «араблар подшоси» деган унвонни олди. Лекин Антанта давлатлари уни фақат Ҳижоз подшоси деб тан олишди. 1-жаҳон уруши тугагач, Ибн Сауд Арабистонни бирлаштиришни давом эттираверди. 1920 й. у Асирнинг бир қисми устидан ҳукмронлик ўрнатди (Асирнинг ҳаммаси 1930 й. бўйсундирилди). 1921 й. Шаммарни бўйсундирди. Янги давлатнинг кучайишини хохламаган Буюк Британия 1922 й. ўзининг гумашталари (шариф Ҳусайннинг ўғиллари) — Ироқ қироли Файсал ва Мовароурдуния (Трансиордания) амири Абдуллоҳни Ибн Сауд давлатига қарши чиқишга ундади. Саудийлар мағлубиятга учрадилар ва бу Ибн Саудни 1922 й. Уқайрада Ироқ б-н Кувайт ўртасидаги чегарани белгилаш ҳақидаги шартномани имзолашга мажбур этди.
Натижада чегара, яъни бетараф минтақа барпо этидди. 1924—25 йларда Ибн Сауд Ҳижозни Наждга қўшиб олди. Биринкетин Тоиф, Макка, Жидда ва Мадина қўлга киритилди. 1926 й. янв. да у ўзини Ҳижоз подшоси, Нажд ва б. қўшиб олинган вилоятларнинг султони деб эълон қилди. 1927 й. Буюк Британия янги Саудийлар давлатини тан олишга мажбур бўлди. 1932 й.дан бошлаб мамлакат С.А. Подшоҳлиги деб аталадиган бўлди. 1934 й. С.А. ва Яман ўртасида бўлиб ўтган ва Яманнинг мағлубияти б-н тугаган уруш натижасида С. А. Асир, Жизана ва Нажднинг бир қисмини ўз таркибига киритди.
2-жаҳон уруши даври (1939—45) да С.А. Германия (1941) ва Италия (1942) б-н дипломатик алоқани узди, аммо урушда қатнашмади. Уруш охирига келиб С.А. да АҚШ таъсири кучая бошлади. 1943 й. АҚШ Саудия Арабистони б-н дипломатик алоқа ўрнатди ва С.А. га лендлиз (бирор шарт б-н қарз бериш) қонунини жорий этди. АҚШнинг АРАМ КО нефть компанияси 1972 й.га қадар нефть қазиб олиш ишларини бажариб келди. 1962 й. Сауд амалдаги ҳокимиятни амир Файсалга топширишга, 1964 й. 2 нояб.да эса Файсал фойдасига тахтдан воз кечишга мажбур бўдди. Файсал ҳукумати халқ хўжалиги (янги саноат корхоналарини барпо этиш ва ҳ.к.), халқ таълими соҳасида бир қанча ислоҳотлар ўтказди. 1960й.ларнинг 2-ярмидан С.А. ташқи сиёсати 2 хил йўналишда бўлди. Бир томондан мусулмон давлатлари ташкилоти — Ислом пактини тузиб (1966), коммунизмга қарши ҳаракатни қўллаб-қувватлаган бўлса, иккинчи томондан Исроил агрессиясига дучор бўлган араб мамлакатлари (Миср, Сурия ва Иордания)га молиявий ёрдам бера бошлади. 1973 й.ги Яқин Шаркдаги ҳарбий танглик пайтида С.А. ўз қўшинлари б-н араб мамлакатлари томонида туриб урушда қатнашди ва Миср ҳамда Сурияга қайтариб олмаслик шарти б-н молиявий ёрдам берди; Исроилни қувватлаётган мамлакатлар — АҚШ, Голландияга нефть сотишни вақтинча тўхтатиб қўйди. 1974 й. окт. ойида Работда бўлиб ўтган араб мамлакатлари раҳбарларининг конференциясида С.А. Фаластин Озодлик ташкилотини тан олди. 1975 й. 25 мартда подшох. Файсал ўлдирилгач, унинг ўрнига Холид ибн Абдулазиз подшоҳ бўдди. 1982 й. июнда ПодшоҳХолид бин Абдулазиз вафотидан кейин унинг ўрнига Фахд бин Абдулазиз тахтга ўтирди. С.А. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. фев,да ўрнатган. Миллий байрами — 23 сент. — Подшоҳлик эълон қилинган кун (1932).
Хўжалиги. Иқтисодиётининг асоси — нефть ва газ саноати. 2-жаҳон урушига қадар С.А. хўжалигида чорвачилик устун бўлган. Урушдан кейин нефть қазиб олиш ва экспорт қилиш ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди. Нефть ва нефть маҳсулотларидан келадиган даромад 5 й.лик режалар доирасида саноатни ривожлантиришга катта маблағ ажратиш имконини берди. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 53%, қ.х. улуши 6%, хизмат кўрсатиш тармоғи улуши 41% ни ташкил этади. И.ч. ялпи хджмининг 35% хусусий секторга тўғри келади.
Саноати . С.А. нефть захиралари бўйича дунёда 1-ўринда (35,8 млрд. тонна), нефть қазиб чиқариш бўйича 2ўринда (АҚШдан кейин) туради. Нефтнинг 95% «Сауди АРАМ КО» миллий компанияси томонидан қазиб чиқарилади. С.А. да кунига 7,5 млн. баррель (2002 й. 308 млн. тонна) нефть қазиб олинади. Газ захиралари бўйича дунёда 4ўринни эгалласада, уни қазиб олиш бўйича Яқин Шарқда lўринда туради. 1960й.ларнинг охиридан нефть кимёси саноати кенг ривожланди. Металлургия (Жидда), қоғоз (Даммам), озиқ-овқат (Маккадаги ёг з-ди, кондитер ф-каси, АрРиёддаги сабзавот консервалари ва Жиддадаги мева шарбати ишлаб чиқарадиган ф-ка ҳамда Ҳуфуф ва Мадинадаги хурмони қайта ишлаш ф-каси), тўқимачилик, қурилиш материаллари саноати хам ривожланган. Жидда, Даммам ва АрРиёдда цемент з-длари, Даҳронда ойнашиша з-ди бор. Бу корхоналарнинг кўпчилиги тўлиқ ёки қисман (70%ча) «Сабик» давлат концернига карашли ва у томонидан назорат қилинади. Йилига ўртача 66,8 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. С.А. да ҳунармандчилик, шу жумладан, заргарлик корхоналари салмокли ўрин эгаллайди.
Қишлоқ хўжалиги бундан чорак аср муқаддам иқтисодиётнинг энг қолоқтармоғи ҳисобланган. 1990й.лардан у жуда тез суръатлар б-н ривожланди ва даромадли тармоклардан бирига айланди. Экин экиладиган умумий майдон 1990й.ларнингохирида 1,8 млн. гектарга етди. Асосий қ.х. экини — ғалла, шоли. Хурмо, кофе, узум, мандарин, банан, сабзавот ва мевали ўсимликлар ҳам ўстирилади. Кўчманчи чорвачилик ривожланган: туя, қўй, эчки, қорамол, шунингдек, товуқ боқилади. Балиқовлаш б-н шуғулланилади. Йилига ўртача 698 минг т сут маҳсулотлари ишлаб чиқарилади. Мамлакат ўз аҳолисини асосий озиқ-овқат маҳсулотлари б-н тўлиқ таъминлайди. Денгиздан марварид ва маржон олинади. Ҳар йили Макка ва Мадинага келувчи 2 млн.дан ортиқ зиёратчига хизмат кўрсатилади.
Темир йўллар уз. 1400 км ни ташкил этади. Энг йирик т.й. йўналишлари Даммам— Даҳрон—АрРиёд (562 км), Ҳуфуф—АрРиёд (322 км). Автомобиль йўллари уз. 159 минг км, ундан 100 минг км асфальтланган; нефть қувури уз. — 3,7 минг км. С.А. Яқин Шаркда энг кучли денгиз флотига эга. Мамлакатдаги асосий денгиз портлари: Жидда, Янбо, Жизон, РасТаннура, Даммам, Жубайл, Даба ва б. Мамлакатдаги 25 аэропортдан 3 таси халқаро аэропортдир. Ҳаво алоқаси «СаудиАрабиен эрлайнс» авиакомпанияси орқали амалга оширилади. Халқаро аэропортлари Даҳрон, Жидда ва АрРиёдда.
С.А. четга, асосан, нефть ва нефть маҳсулотлари, буғдой, хурмо чиқаради. Четдан машина жиҳозлари, автомобиль, истеъмол моллари, транспорт воситалари, металл, тўқимачилик буюмлари, қуроляроғ олади. Асосан, Япония, АҚШ, Буюк Британия, Корея Республикаси, Сингапур, Франция, Германия б-н савдо қилади. Пул бирлиги — С.А. риёли.
Тиббий хизмати. Сўнгги 30 й. ичида мамлакатда касалликларни даволаш ва олдини олишга қаратилган кенг қўламли инвестиция дастурларини амалга ошириш туфайли ижобий ўзгаришлар рўй берди. Илгари аҳоли орасида кўп учрайдиган сил, безгак, тери ва трахома касалликлари деярли барҳам топди. Мамлакатга ҳар йили келадиган зиёратчиларга юқори савияда тиббий хизмат кўрсатилади. Бунинг учун Маккада 7 касалхона, 40 тиббий марказ, Минода 4 касалхона ва 24 тиббий марказ, Арофатда 3 касалхона ва 43 тиббий марказ, Муздалифада 6 тиббий марказ, Мадинада 8 касалхона ва 48 тиббий марказ мавжуд. С.А. да 42625 ўринли 290 касалхона бор. Тиббий марказ ва диспансерлар сони 4000 дан ошади. 2000 й. 30 544 врач, 61 214 ҳамшира ва 31977 техник ассистент ишлади. Врачларнинг 17% С.А. фуқаролари, қолганлари мисрлик, покистонлик, малайзиялик ва б. мутахассислардир. Энг чекка вилоятлардаги беморларни марказий ихтисослашган касалхоналарга тезкорлик б-н келтириш мақсадида 22 самолётдан иборат ҳаво амбулаторияси мавжуд. С.А. Қизил Ярим Ой жамиятининг 154 маркази ва 500 Кучма амбулаторияси, 27000 хизматчиси ҳам аҳолига фавқулодда ёрдам кўрсатади. Мамлакат ва чет эл фуқаролари учун тиббий хизмат бепул.
Маорифи ва маданий-маърифий муассасалари. 1926 й. бошланғич мажбурий таълим ва дунёвий мактаблар очиш, 1960 й. қизларни мажбурий таълимга жалб этиш қақида қонунлар қабул қилинган. Таълим тизими давлат қарамоғида бўлиб, мамлакат фуқаролари ва чет элликлар учун ҳам бепул. Мактабга 6 ёшдан қабул қилинади. Бошланғич мактаб 6 й.лик, ўрта мактаб 2 босқичли бўлиб, тўлиқсиз ўрта (3 й.) ва тўлиқ ўрта (3 й.) мактабдан иборат. Бошланғич мактаб негизида ҳунартехника мактаблари (4 й.лик), тўлиқсиз ўрта мактаб негизида ҳунартехника билим юртлари (2 й.лик) ишлайди. Мактабларда ўғил болалар ва кизлар алоҳидаалоҳида ўқитилади. С.А.да ўғил болалар учун 11191 ва қиз болалар учун 11441 мактаб бўлиб, уларда4,15 млн. бола ўқийди, 292 минг ўқитувчи ишлайди. Ҳар бир ўқитувчига 15 ўқувчи тўғри келади. Бу — дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан ҳисобланади. Бундан ташқари, мамлакатда хусусий таълим муассасалари ҳам мавжуд. Мамлакатда бир қанча олий ўқув юртлари бор. Энг йириклари: АрРиёддаги подшоҳ Сауд ун-ти (1957), Жиддадаги Абдул Азиз ун-ти (1967), Мадинадаги И слом тадқиқотлари ун-ти (1961), АрРиёддаги Имом Муҳаммад ибн Сауд ислом ун-ти (1974), Шарқий вшгоятдаги подшоҳ Файсал ун-ти (1974), Маккадаги Умм алКура ун-ти (1981), Даҳрондаги подшоҳ Фахд номидаги нефть ва минераллар ун-ти (1963), АрРиёддаги Олий технология ин-ти ва Техника инти. Олий таълим берадиган ун-т, институт ва коллежларда 297 830 талаба таълим олади.
Йирик кутубхоналари: Миллий кутубхона (1968), Сауд кутубхонаси, АрРиёд ун-ти кутубхонаси, Маҳмудия кутубхонаси, Ориф Ҳикмат кутубхонаси, Мадина ун-ти кутубхонаси. С.А. да 153 маданий марказ, маданият ва санъат жамияти, адабиёт клублари фаолият кўрсатади. 12 та музей бор. Уларнинг энг йириклари: АрРиёддаги археология ва халқ мероси миллий музейи, АлМасмак калъаси музейи, Даммамдаги Минтақавий музей ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. С.А. да 100 дан ортиқ кундалик газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари араб тилида: «АлБилад» («Мамлакат», кундалик газ., 1934 й.дан), «АнНадва» («Клуб», кундалик газ., 1958 й.дан), «АлМадинаАлМунаввара» (кундалик газ., 1937 й.дан), «АрРиёд» (кундалик газ., 1964 й.дан), «АлЖазира» («Орол», кундалик газ.), «АшШарқалАусат» («Яқин Шарқ», газ., 1978 й.дан); инглиз тилида: «Араб Ньюс» («Араб янгиликлари», кундалик газ., 1975 й.дан). Энг йирик ва нуфузли нашриёт «АлЯмама» ҳисобланади. Радиоэшиттириш 1948 й.дан бошланган, 23 давлат радиостяси мавжуд. Эшиттиришлар 4 канал оркали араб ва инглиз тилларида, чет элларга француз, турк, урду, бенгал, форс, ўзбек, суахили ва индонез тилларида узатилади. С.А. да миллий телекўрсатув фаолияти 1965 й.дан бошланган.
Макка (1967), Мадина (1967), Даммам (1969) да йирик телевизион марказлар мавжуд. Телеэшиттиришлар 2 канал орқали олиб борилади. Сунъий йўлдош орқали телекўрсатувлар асосий ахборот манбаидир. 70% телетомошабинлар ундан фойдаланади.
Адабиёти. Ҳозирги С.А. ҳудудидаги қад. ва ўрта аср адабиёти араб маданияти ўзанида ривожланди. Ҳижозда 5— 7-а.ларда бадавийлар шеърияти (ИмруулҚайС) ривожланди, 7-а. нинг 1-ярмида эса «Қуръон» хатга туширилди. Бадавийлар шеърияти намуналари ва «Қуръон» мумтоз араб тилини намоён этувчи буюк манба ҳисобланади. Араб халифалиги ташкил топиши, 7-а. нинг 20й.ларида адабий ҳаёт марказларининг ўзгариб туриши (Дамашқ, Бағдод, Коҳира ва б.) С.А. да адабиёт ривожини бирмунча сустлаштирди. Ваҳҳобийлар мафкураси ва консерватив жамият тузилиши янги адабиёт ривожини узок, вақтгача тўхтатиб қўйди. Қўшни араб мамлакатларининг таъсирида 20-а.нинг 20й.ларидан бир қанча шоир, журналист, ёзувчилар етишиб чиқди. Уларнинг асарларида маърифатпарварлик, романтик ва реалистик йўналишлар уйғунлашган эди. Муҳаммад Сурур асСаббон ва Муҳаммад Ҳасан Аввад романтик йўналиш асосчилари ҳисобланади. Ҳусайн Сирхан, Муҳаммад Ҳасан Фики, Муҳаммад алАмир арРумейха каби шоирлар мазкур йўналишда ижод қилган шоирлардир. Меҳнаткаш халқ ҳаётини, жамиятдаги ижтимоий адолатсизликларни фош этиш Аҳмад Абд алҒафур Аттор ижодида мухим ўрин тутади. 2-жаҳон уруши (1939—45) дан кейинги давр насрида Амин Салом Румайҳа, Абдулла Мунаа, Юсуф бин ашШайх Яъқуб ҳикоялари, Ҳасан Носиф, Абд асСалом Ҳошим Ҳофиз қиссалари реалистик йўналишга эга. Реалист ёзувчилар асарларида сентиментализм руҳи кучли. 1957 й. Абд ас-Салом Ҳошим Ҳофизнинг хотин-қизлар ҳуқуқини ҳимоя этишга бағишланган «Ҳижозлик Самро» номли биринчи романи нашр этилди. 50й.лардаги публицистика ва адабий танқидда Муҳаммад Ҳасан Аввад, Абдулла бин Халис, Саод алБоваридий, Абдулла Абд алЖаббор ва б. ижоди муҳим аҳамиятга эгадир.
Ҳикоя жанри яқинда пайдо бўлган бўлса ҳам, С.А. адабиётида етакчи ўринни эгаллайди. Аҳмад асСибои, Ҳамид Даманқури ҳикоя жанрининг асосчилари ҳисобланади. Аҳмад АсСибоининг «Эгизаклар» асари бу жанрда яратилган биринчи асардир. Новелла жанри ҳам янги жанрлардан ҳисобланади. Ҳусайн Али Ҳусайн, Муҳаммад Улван, Али Хасуна, Сибои Усмон, Муҳаммад алМансура ашШакха мазкур жанрда самарали ижод қилмоқдалар. 80й.лардаги публицистика ва адабий танқидда Аҳмад Абд алҒафур ал Аттар, Муҳаммад Абдо Йаманини алоҳида кўрсатиш мумкин.
1980 й.дан подшоҳ фармони б-н адабиёт бўйича давлат мукофоти таъсис этилган.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Одам юзи тасвирланган тош ҳайкалчалар, ҳайвонлар тасвирланган тош рельефлар С.А. ҳудудидаги қад. ёдгорликлардан ҳисобланади (мил. ав. 7—2-а.лар). Макка ва Мадинада ўрта аср араб меъморлиги ёдгорликлари (мачит, Мадраса, миноралар) сақланган. Ҳижоз шим.да мил. ав. 2 ва мил. 1-а. ларга оид набатияликлар шаҳри вайроналари ва қабрлар топилган. Аҳоли турмуш даражасининг юксалиб бориши б-н анъанавий лой ва хом ғиштлар ўрнига замонавий қурилиш материалларидан маҳаллий иқлим шароитларини ҳисобга олган ҳолда вилла ва кўшклар қурилди. Кўчманчиларнинг турар жойлари эса эчки териси б-н ёпилган чайлалардан иборат. Йирик шаҳарлар (Макка, АрРиёд, Мадина, Жидда)да жаҳон андозаларига мос даражада кўп қаватли уйлар, меҳмонхона, стадион, аэропортлар мавжуд. Замонавий қурилишларда араб миллий меъморлиги анъаналари ўз аксини топган. Йирик иншоотларнинг девори кўпи мармар б-н қопланган.
Киноси. С.А.да ҳаёт тарзи ислом дини арконлари асосида қурилгани сабабли кинотеатр ва театрлар йўқ. Шунга мувофиқ, кинематография санъати ривожланмаган. Асосан, спорт ва ижтимоий характерга эга фильмлар яратилади. Оммавий тарзда кинофильм ва спектакллар намойиш этилмайди.
Ўзбекистон — С.А. муносабатлари. 1992 й. фев.да С.А. ташқи ишлар вазири шаҳзода Сауд алФайсал бин Абдулазиз Ол Сауднинг Ўзбекистонга, ўша йил апр. да ЎзР Президенти И. А. Каримовнинг С.А. га ташрифидан сўнг 1992 й. нояб. да Жидда ш.да ЎзР консулхонаси, май ойида АрРиёдда элчихонаси, 1997 й. 27 мартда Тошкентда С.А. элчихонаси очилди. 1995 й. нояб. да ЎзР Ташки ишлар вазирининг С.А. га қилган ташрифи давомида Ўзбекистон б-н С.А. ўртасида савдо, иқтисод, инвестициялар, техника, маданият, спорт ва ёшлар ишлари соҳаларида ҳамкорлик қилиш тўғрисида битим имзоланди.
1996 й. апр.да АрРиёдда ЎзР Президенти И.А. Каримовнинг «Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида», 1998 й. мартда «Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари» асарлари араб тилидаги нашрининг расмий такдимоти ўтказилди.
1996 й.да С.А.нинг «Делта ойл» ширкати б-н ҳамкорлик алоқалари ўрнатилди. Жумладан, Ўзбекистон ҳукумати АҚШ — С.А. нинг «Юникол» ва «Делта ойл» ширкатлари консорциуми б-н нефть ва газ қувурлари лойиҳалари тўғрисида битим, «Ўзбекнефтгаз» миллий холдинг компанияси эса Ўзбекистонда нефть разведкаси ҳамда уни қазиб чиқариш ҳақида англашув баённомасини имзолади. 1996 й. янв.да «Ўзбектуризм» компанияси «АлМарва» ширкати б-н туризм ва авиачипталарни сотиш тўғрисида битим имзолади. 2002 й.да Ўзбекистон — С.А. ўртасидаги товар айланмаси 3,9 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистоннинг С.А. га экспорти, асосан, савдо ва унга алоқадор хизматлардан иборат. Айни пайтда, С.А.дан ширинликлар, дон, гилам ва полни крплайдиган маҳсулотлар, ўсимлик ва мол ёғи, мебель ва чойшаблар, спиртсиз ичимликлар, оптика жиҳозлари, пойабзал, бўёклар, ўйинчоқ ва спорт анжомлари олинади.
Ўзбекистонда С.А. иштирокидаги 14 корхона рўйхатга олинган бўлиб, уларнинг 10 таси қўшма корхона, 4 таси 100% С.А. сармоясидаги корхоналардир.
Икки давлат ўртасида таълим ва дин соҳаларида ҳам ҳамкорлик ривожланган. 1997 й. С.А. олий таълим вазири Халид алАнқарий Ўзбекистонга С.А. нинг бир неча ун-тлари ректорларидан иборат делегация б-н ташриф буюрди. Мустақиллик даврида республикамизнинг 45 мингдан ортиқ фуқароси ҳаж, 35 мингдан зиёд фуқароси умра сафарларида бўлдилар (2004).
Носир Орифхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.