Sauna
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224-b. — ziyouz.com
Sauna (sauna), fin hammomi — hammomning quruq issiq havoli turi. Qad.dan Finlyandiyada mavjud bölgan; S. quriş 20-a. 70y.laridan Ğarbiy Yevropada, keyinroq boşqa yerlarda, jumladan, Özbekistonda ham rasm böldi. S.ning odam organizmiga ta'siri tralar farqiga asoslangan: issiqxonadagi qaynoq quruq havo (tra 90—140°, havo namligi 5 — 15%) sun'iy hovuz yoki tabiiy suv havzasi (köl yoki daryo) suvining sovuq havosi b-n almaşinadi. Issiqxonada yaxşigina qizib terlagan kişi birdaniga sovuq suvga tuşgaç, tralar farqi hisobiga kapillyarlardan organizmdagi zararli moddalar tirsillab çiqib ketadi. Şunda odam yengil nafas ola boşlaydi. S.da yuviniş kişi organizmini çiniqtiradi va ma'lum darajada davolaydi. S.dagi yuqori trani kişi organizmi buği öta nam bölgan (namlik 80—90%, tra 70—90°) rus hammomidagiga nisbatan osonroq qabul qiladi. S.da yuviniş kişi organizmi uçun juda foydali va yoqimli muolaja, lekin uning ham öz meyori bor: yuviniş mobaynida issiqxonaga 2—3 martadan ortiq kirmaslik kerak: har bir kiriş oldidan kamida 15 min. tanaffus qiliş lozim. Ayniqsa, soğligi unça yaxşi bölmaganlar: oşqozon yarasi borlar, yuragi xastalar, qon bosimi baland yoki past kişilar, astma xastaligiga duçor bölganlar, semiz va qari kişilar juda ehtiyot bölişlari lozim. Oğiroyoq ayollar va bolalar Sda yuvinişi mumkin emas.
S. issikxonasining devorlari va terlaş supalari igna bargli daraxt yoğoçidan qilinadi. Şuning uçun S.da öziga xos örmon havosining hidi ufurib turadi. S.gaz, ötin, kömir va, asosan, elektr peç b-n qizdiriladi. Peç ustiga örtaça kattalikdagi qora toşlar terib qöyiladi. Toşlar qizigaç, çatnab kişini şikastlamasligi uçun ularning ustiga sim tör örab qöyiladi. S.da bir haftada bir marta yuviniş yaxşi samara beradi.
Örta Osiyo, şu jumladan, Özbekistondagi qad. hammomlarda ham xuddi S.dagidek quruq havoli issiqxona bölgan, lekin suvli hovuz bölmagan (yana q. Hammom).
Q.: Hammom
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САУНА (sauna), фин ҳаммоми — ҳаммомнинг қуруқ иссиқ ҳаволи тури. Қад.дан Финляндияда мавжуд бўлган; С. қуриш 20-а. 70й.ларидан Ғарбий Европада, кейинроқ бошқа ерларда, жумладан, Ўзбекистонда ҳам расм бўлди. С.нинг одам организмига таъсири тралар фарқига асосланган: иссиқхонадаги қайноқ қуруқ ҳаво (тра 90—140°, ҳаво намлиги 5 — 15%) сунъий ҳовуз ёки табиий сув ҳавзаси (кўл ёки дарё) сувининг совуқ ҳавоси б-н алмашинади. Иссиқхонада яхшигина қизиб терлаган киши бирданига совуқ сувга тушгач, тралар фарқи ҳисобига капиллярлардан организмдаги зарарли моддалар тирсиллаб чиқиб кетади. Шунда одам енгил нафас ола бошлайди. С.да ювиниш киши организмини чиниқтиради ва маълум даражада даволайди. С.даги юқори трани киши организми буғи ўта нам бўлган (намлик 80—90%, тра 70—90°) рус ҳаммомидагига нисбатан осонроқ қабул қилади. С.да ювиниш киши организми учун жуда фойдали ва ёқимли муолажа, лекин унинг ҳам ўз меъёри бор: ювиниш мобайнида иссиқхонага 2—3 мартадан ортиқ кирмаслик керак: ҳар бир кириш олдидан камида 15 мин. танаффус қилиш лозим. Айниқса, соғлиги унча яхши бўлмаганлар: ошқозон яраси борлар, юраги хасталар, қон босими баланд ёки паст кишилар, астма хасталигига дучор бўлганлар, семиз ва қари кишилар жуда эҳтиёт бўлишлари лозим. Оғироёқ аёллар ва болалар Сда ювиниши мумкин эмас.
С. иссикхонасининг деворлари ва терлаш супалари игна баргли дарахт ёғочидан қилинади. Шунинг учун С.да ўзига хос ўрмон ҳавосининг ҳиди уфуриб туради. С.газ, ўтин, кўмир ва, асосан, электр печь б-н қиздирилади. Печь устига ўртача катталикдаги қора тошлар териб қўйилади. Тошлар қизигач, чатнаб кишини шикастламаслиги учун уларнинг устига сим тўр ўраб қўйилади. С.да бир ҳафтада бир марта ювиниш яхши самара беради.
Ўрта Осиё, шу жумладан, Ўзбекистондаги қад. ҳаммомларда ҳам худди С.дагидек қуруқ ҳаволи иссиқхона бўлган, лекин сувли ҳовуз бўлмаган (яна қ. Ҳаммом).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.