Savdogarlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–17-b. — ziyouz.com
Savdogarlar — savdo b-n şuğullanuvçi ijtimoiy tabaqa. S. tovarlarni uz iste'moli uçun emas, balki uni sotib foyda oliş maqsadida xarid kiladi, işlab çiqaruvçi (yoki tovar egasi) b-n iste'molçi urtasida (ba'zan turli xil tovarlar işlab çikaruvçilar urtasida) vositaçilik vazifasini bajaradi. Tovarlarni i.ç. makonining ularni iste'mol qiliş makonlariga hamişa ham mos kelavermasligi savdogarlikni obyektiv zaruratga aylantirgan. Savdo vositaçilari ibtidoiy jamoaning yemiriliş davrida vujudga kelib, jamiyatning keyingi tarixiy taraqqiyoti davomida ijtimoiy mehnat taqsimoti va ayirboşlaşning rivojlanişi b-n boy S. va mayda S. guruxlariga bölingan holda jamiyat ijtimoiy tuzilmasining zaruriy unsuriga aylandi. S. kadimgi dunyoning kupgina jamiyatlari (Karfagen, Ellin davlatlari, Yunoniston, Rim va b.) iqtisodiyotida muhim rol uynadi. Ilk örta asrlarda arab mamlakatlari, ayniqsa, Hindiston, Xitoyda savdogarlik juda rivoj topdi. Karvonlar tuzib, yurtmayurt kezib savdo qiliş savdogarçilikning keng tarqalgan körinişi bölib qoldi.
11 —12-a.larda Ğarbiy Yevropada hunarmandçilikning q.x.dan ajralib çiqişi va şaharlarning tobora rivojlanib borişi b-n yirik savdohunarmandçilik markazlari (Venetsiya, Genuya va b.) paydo böldi va S. ijtimoiy tabaka tarzida şakllandi. S. öz savdo manfaatlarini himoya qiliş uçun alohida korporatsiyalar (gildiya va b.)ga birlaşdilar. 15-a.ga kelib Ğarbiy Yevropada savdo operatsiyalarida veksellar, yozma hisobotlar qöllanila boşladi. S. savdo qilişdan taşqari sudxörlik b-n ham şuğullandilar.
Kapitalizmning şakllanişi davomida mayda tovar işlab çiqaruvçilarning mahsulotlarini sotib oliş va sotiş hamda ularni xom aşyo b-n ta'minlaş işida S. haqiqatda kapitalist sohibkorlarga, manufaktura egalariga aylandilar. Buyuk geografik kaşfiyotlardan keyin S.ning bir va bir neça mamlakatda savdo monopoliyasi yoki hatto harbiy-siyosiy hukmronlik örnatgan yirik savdo kompaniyalari (mas, Vest-Indiya, Ost-Indiya) paydo böldi. Kapitalistik munosabatlarning qaror topişi davrida S. burjuaziyani şakllantirgan manbalardan biri böldi. Rivojlangan kapitalistik jamiyatda S. öz mustaqil ahamiyatini yuqotdi, çunki bu jamiyatda sanoat kapitali va sanoatçi işbilarmonlar vakillari yetakçi urinni egallaydi.
Şarq mamlakatlari, şu jumladan, Örta Osiyoda, S. qadimgi kasblardan xisoblanadi, ular kuçmançi çorvadorlar, dehqonlar va kosiblar urtasida tovar ayirboşlaşda vositaçilik qilganlar. Musulmon mamlakatlarida şariat qonunlariga köra va hadislarda sudxörlik harom iş, savdogarlik obröli kasb, faqat rostgöy, halol, yuksak axloq sohiblarigina savdogar nomiga loyiq hisoblangan. Mas, Alişer Navoiy «Mahbub ulqulub» asarida S.ni ilğor fikrli kişi, ular halol rizq topiş yulida bir mamlakatdan ikkinçi mamlakatga tovarlarni keltiriş borasida maşaqqat çekadi, tovarlarning taqçilligi va ortiqçaligini bartaraf etişda iştirok etib, iqtisodiy muvozanatni ta'minlaydi, ilğor fikrlarni tarqatadi, deb ta'riflaydi. Örta osiyolik S. Eron, Hindiston, Xitoy, Misr, Turkiya, Rossiya, Yevropaning boşqa mamlakatlari b-n savdo aloqalari olib borganlar. Mil. av. 2-a.dan to mil. 15-a. gaça Şarqni Ğarb b-n boğlagan va Örta Osiyo orqali ötgan asosiy savdo yöli — Buyuk ipak yölining ahamiyati juda katta bölgan. Amir Temur savdosotiqqa katta e'tibor bergan. Temur hokimiyati qaror topgan joylarda karvon yöllari qörikdangan va bexatar bölgan. Amir Temur S.ga katta imtiyozlar bergan, karvon yöllarida karvonsaroylar qurdirgan.
Örta Osiyoni çor Rossiya imperiyasi bosib olganidan keyin örtaosiyolik S banklar savdosanoat firmalari b-n aloqalar örnatib, kapitalistik savdo usullarini özlaştira boşladilar (q. Orenburg savdo yöli). Oktyabr töntarişidan söng Özbekistonda mayda va örta hol S. vaqtinça saqlanib qoldi. 20-a.ning 20y.lari oxirida Özbekistonda davlat va kooperativ savdoning rivojlanişi b-n S. ulgurji va çakana savdo sohalaridan siqib çiqarildi. 1930—32 y.larda S. ijtimoiy tabaka sifatida butkul tugatildi.
Özbekistonda davlat mustaqilligiga erişilganidan keyin bozor iqtisodiyotiga ötiş davrida savdogarlik tadbirkorlik faoliyatining bir yönalişi tarzida qayta paydo böldi va ijtimoiy qatlam sifatvda şakllanib, son jihatdan köpayib bormoqda. Slarga kömaklaşuvçi «Savdogarbank» aksiyadorlik tijorat banki taşkil etilgan, «Savdogar» gaz. çiqadi.
Ad.: Töxl iyev N., Osiyo va bozor. T., 1992; Yöldoşev N., Örta Osiyoda bozor nazariyasi va tajribasi, T., 2002; AlFaqih Abu Lays asSamarqandiy, Tanbeh ul ğofilin, 3 kitob, T., 2003.
Nuriddin Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САВДОГАРЛАР — савдо б-н шуғулланувчи ижтимоий табақа. С. товарларни уз истеъмоли учун эмас, балки уни сотиб фойда олиш мақсадида харид килади, ишлаб чиқарувчи (ёки товар эгаси) б-н истеъмолчи уртасида (баъзан турли хил товарлар ишлаб чикарувчилар уртасида) воситачилик вазифасини бажаради. Товарларни и.ч. маконининг уларни истеъмол қилиш маконларига ҳамиша ҳам мос келавермаслиги савдогарликни объектив заруратга айлантирган. Савдо воситачилари ибтидоий жамоанинг емирилиш даврида вужудга келиб, жамиятнинг кейинги тарихий тараққиёти давомида ижтимоий меҳнат тақсимоти ва айирбошлашнинг ривожланиши б-н бой С. ва майда С. гурухларига бўлинган ҳолда жамият ижтимоий тузилмасининг зарурий унсурига айланди. С. кадимги дунёнинг купгина жамиятлари (Карфаген, Эллин давлатлари, Юнонистон, Рим ва б.) иқтисодиётида муҳим роль уйнади. Илк ўрта асрларда араб мамлакатлари, айниқса, Ҳиндистон, Хитойда савдогарлик жуда ривож топди. Карвонлар тузиб, юртмаюрт кезиб савдо қилиш савдогарчиликнинг кенг тарқалган кўриниши бўлиб қолди.
11 —12-а.ларда Ғарбий Европада ҳунармандчиликнинг қ.х.дан ажралиб чиқиши ва шаҳарларнинг тобора ривожланиб бориши б-н йирик савдоҳунармандчилик марказлари (Венеция, Генуя ва б.) пайдо бўлди ва С. ижтимоий табака тарзида шаклланди. С. ўз савдо манфаатларини ҳимоя қилиш учун алоҳида корпорациялар (гильдия ва б.)га бирлашдилар. 15-а.га келиб Ғарбий Европада савдо операцияларида векселлар, ёзма ҳисоботлар қўлланила бошлади. С. савдо қилишдан ташқари судхўрлик б-н ҳам шуғулландилар.
Капитализмнинг шаклланиши давомида майда товар ишлаб чиқарувчиларнинг маҳсулотларини сотиб олиш ва сотиш ҳамда уларни хом ашё б-н таъминлаш ишида С. ҳақиқатда капиталист соҳибкорларга, мануфактура эгаларига айландилар. Буюк географик кашфиётлардан кейин С.нинг бир ва бир неча мамлакатда савдо монополияси ёки ҳатто ҳарбий-сиёсий ҳукмронлик ўрнатган йирик савдо компаниялари (мас, Вест-Индия, Ост-Индия) пайдо бўлди. Капиталистик муносабатларнинг қарор топиши даврида С. буржуазияни шакллантирган манбалардан бири бўлди. Ривожланган капиталистик жамиятда С. ўз мустақил аҳамиятини йуқотди, чунки бу жамиятда саноат капитали ва саноатчи ишбилармонлар вакиллари етакчи уринни эгаллайди.
Шарқ мамлакатлари, шу жумладан, Ўрта Осиёда, С. қадимги касблардан хисобланади, улар кучманчи чорвадорлар, деҳқонлар ва косиблар уртасида товар айирбошлашда воситачилик қилганлар. Мусулмон мамлакатларида шариат қонунларига кўра ва ҳадисларда судхўрлик ҳаром иш, савдогарлик обрўли касб, фақат ростгўй, ҳалол, юксак ахлоқ соҳибларигина савдогар номига лойиқ ҳисобланган. Мас, Алишер Навоий «Маҳбуб улқулуб» асарида С.ни илғор фикрли киши, улар ҳалол ризқ топиш йулида бир мамлакатдан иккинчи мамлакатга товарларни келтириш борасида машаққат чекади, товарларнинг тақчиллиги ва ортиқчалигини бартараф этишда иштирок этиб, иқтисодий мувозанатни таъминлайди, илғор фикрларни тарқатади, деб таърифлайди. Ўрта осиёлик С. Эрон, Ҳиндистон, Хитой, Миср, Туркия, Россия, Европанинг бошқа мамлакатлари б-н савдо алоқалари олиб борганлар. Мил. ав. 2-а.дан то мил. 15-а. гача Шарқни Ғарб б-н боғлаган ва Ўрта Осиё орқали ўтган асосий савдо йўли — Буюк ипак йўлининг аҳамияти жуда катта бўлган. Амир Темур савдосотиққа катта эътибор берган. Темур ҳокимияти қарор топган жойларда карвон йўллари қўрикданган ва бехатар бўлган. Амир Темур С.га катта имтиёзлар берган, карвон йўлларида карвонсаройлар қурдирган.
Ўрта Осиёни чор Россия империяси босиб олганидан кейин ўртаосиёлик С банклар савдосаноат фирмалари б-н алоқалар ўрнатиб, капиталистик савдо усулларини ўзлаштира бошладилар (қ. Оренбург савдо йўли). Октябрь тўнтаришидан сўнг Ўзбекистонда майда ва ўрта ҳол С. вақтинча сақланиб қолди. 20-а.нинг 20й.лари охирида Ўзбекистонда давлат ва кооператив савдонинг ривожланиши б-н С. улгуржи ва чакана савдо соҳаларидан сиқиб чиқарилди. 1930—32 й.ларда С. ижтимоий табака сифатида буткул тугатилди.
Ўзбекистонда давлат мустақиллигига эришилганидан кейин бозор иқтисодиётига ўтиш даврида савдогарлик тадбиркорлик фаолиятининг бир йўналиши тарзида қайта пайдо бўлди ва ижтимоий қатлам сифатвда шаклланиб, сон жиҳатдан кўпайиб бормоқда. Сларга кўмаклашувчи «Савдогарбанк» акциядорлик тижорат банки ташкил этилган, «Савдогар» газ. чиқади.
Ад.: Тўхл иев Н., Осиё ва бозор. Т., 1992; Йўлдошев Н., Ўрта Осиёда бозор назарияси ва тажрибаси, Т., 2002; АлФақиҳ Абу Лайс асСамарқандий, Танбеҳ ул ғофилин, 3 китоб, Т., 2003.
Нуриддин Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.