Saxalin viloyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–234-b. — ziyouz.com

Saxalin viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1932 y. 20 okt.da taşkil qilingan. Rossiyaning eng çekka şarqiy qismida joylaşgan. Tarkibiga Saxalin o., Kuril, Moneron va Tyuleniy o.lari kiradi. Oxota va Yapon dengizlari b-n öralgan. Mayd. 87,1 ming km2. Aholisi 546,5 ming kişi (2002), asosan, ruslar (81,6%), şuningdek, ukrain, koreys, belorus, tatar, mordva; şimol xalqlari — nivx, oroç, evenk va b. yaşaydi. Şahar aholisi 85,7%. Markazi — YujnoSaxalinsk ş. Boşqa yirik şaharlari: Xolmsk, Korsakov. Viloyat tarkibida 17 ma'muriy tuman, 18 şahar, 31 şaharça bor.

Hududining katta qismini Saxalin o. egallaydi. Aniva, Terpeniye qöltiklari, Şmidt, Terpeniye, ToninoAniva, Krilin o.lari bor. Soxil böylab Ğarbiy Saxalin toğlari (bal. 1330 m gaça, Onar toği) va Şarqiy Saxalin toğlari (eng baland joyi Lopatin toği, 1609 m), şim.da Şim. Saxalin toğlari joylaşgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, toşkömir, oltin va b. bor. Iklimi mö'tadil, mussonli iqlim. Yanv.ning örtaça t-rasi —6° dan (jan. da) —24° gaça (şim.da), avg.niki 19° dan (janda) 10° gaça (şimda). Toğlarda yiliga 1200 mm gaça yopş tuşadi (tekisliklarda 600 mm gaça). Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Köl va botqrkdik köp. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproqyaar. Toğlarda qoraqarağay, oqqarağay, toş qayin, kedr, tilogoç ösadi, şuningdek (jan.ğarbida), lianali keng bargli örmonlar (aktinidiya, limonnik, uzum) uçraydi. Hayvonlardan ayiq, tulki, rosomaxa, Sibir suvsari, olmaxon, burunduq, şim. buğusi; quşlardan kayra, toporka, qoravoylar va b. mavjud. Dengiz hayvonlaridan sivuç, dengaz muşugi; daryolarda losos baliği bor. Poronay qöriqxonasi taşkil qilingan (S.v. tarixi haqida Saxalin, Kuril orollari maqolalariga q.).

Sanoatining yetakçi tarmoği — baliq va dengiz hayvonlarini ovlaş va dengiz mahsulotlarini qayta işlaş. Örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, yengil, oziq-ovqat, quriliş materiallari sanoati korxonalari bor. Kumir («Saxalinugol»), neft va gaz qazib olinadi. Saxalin issiqlik elektr st-yasi işlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: Yujno-Saxalinsk, Korsakov, Nevelsk, Xolmsk, Oxa, Uglegorsk, Şaxtyorsk ş.lari, Nogliki şaharçasi.

S.v.da kartoşka, sabzavot, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Göştsut çorvaçiligi, parrandaçilik, darrandaçilik; şim. da buğuçilik rivojlangan. Dengiz portlari: Korsakov, Xolmsk, Nevelsk, Uglegorsk, Poronaysk, Aleksandrsk, Saxalinsk va b. T.y. uzunligi 957 km, qattiq qoplamali avtomobil yöllar uz. 1813 km (2002). Pedagogika inti, drama teatri, filarmoniya, ölkaşunoslik muzeyi işlab turibdi. Sinegorsk mineral suvi (YujnoSaxalinsk ş.da), Goryaçiy Plyaj (Kunaşir o.da) kurortlari bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САХАЛИН ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1932 й. 20 окт.да ташкил қилинган. Россиянинг энг чекка шарқий қисмида жойлашган. Таркибига Сахалин о., Курил, Монерон ва Тюлений о.лари киради. Охота ва Япон денгизлари б-н ўралган. Майд. 87,1 минг км2. Аҳолиси 546,5 минг киши (2002), асосан, руслар (81,6%), шунингдек, украин, корейс, белорус, татар, мордва; шимол халқлари — нивх, ороч, эвенк ва б. яшайди. Шаҳар аҳолиси 85,7%. Маркази — ЮжноСахалинск ш. Бошқа йирик шаҳарлари: Холмск, Корсаков. Вилоят таркибида 17 маъмурий туман, 18 шаҳар, 31 шаҳарча бор.

Ҳудудининг катта қисмини Сахалин о. эгаллайди. Анива, Терпение қўлтиклари, Шмидт, Терпение, ТониноАнива, Крильин о.лари бор. Сохил бўйлаб Ғарбий Сахалин тоғлари (бал. 1330 м гача, Онар тоғи) ва Шарқий Сахалин тоғлари (энг баланд жойи Лопатин тоғи, 1609 м), шим.да Шим. Сахалин тоғлари жойлашган. Фойдали казилмалардан нефть, газ, тошкўмир, олтин ва б. бор. Иклими мўътадил, муссонли иқлим. Янв.нинг ўртача т-раси —6° дан (жан. да) —24° гача (шим.да), авг.ники 19° дан (жанда) 10° гача (шимда). Тоғларда йилига 1200 мм гача ёпш тушади (текисликларда 600 мм гача). Асосий дарёлари — Тимь ва Поронай. Кўл ва ботқркдик кўп. Тупроклари подзол, ботқоқ ва аллювиал тупроқяар. Тоғларда қорақарағай, оққарағай, тош қайин, кедр, тилогоч ўсади, шунингдек (жан.ғарбида), лианали кенг баргли ўрмонлар (актинидия, лимонник, узум) учрайди. Ҳайвонлардан айиқ, тулки, росомаха, Сибирь сувсари, олмахон, бурундуқ, шим. буғуси; қушлардан кайра, топорка, қоравойлар ва б. мавжуд. Денгиз ҳайвонларидан сивуч, денгаз мушуги; дарёларда лосось балиғи бор. Поронай қўриқхонаси ташкил қилинган (С.в. тарихи ҳақида Сахалин, Курил ороллари мақолаларига қ.).

Саноатининг етакчи тармоғи — балиқ ва денгиз ҳайвонларини овлаш ва денгиз маҳсулотларини қайта ишлаш. Ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, енгил, озиқ-овқат, қурилиш материаллари саноати корхоналари бор. Кумир («Сахалинуголь»), нефть ва газ қазиб олинади. Сахалин иссиқлик электр ст-яси ишлаб турибди. Асосий саноат марказлари: Южно-Сахалинск, Корсаков, Невельск, Холмск, Оха, Углегорск, Шахтёрск ш.лари, Ноглики шаҳарчаси.

С.в.да картошка, сабзавот, ем-хашак экинлари экилади. Гўштсут чорвачилиги, паррандачилик, даррандачилик; шим. да буғучилик ривожланган. Денгиз портлари: Корсаков, Холмск, Невельск, Углегорск, Поронайск, Александрск, Сахалинск ва б. Т.й. узунлиги 957 км, қаттиқ қопламали автомобиль йўллар уз. 1813 км (2002). Педагогика инти, драма театри, филармония, ўлкашунослик музейи ишлаб турибди. Синегорск минерал суви (ЮжноСахалинск ш.да), Горячий Пляж (Кунашир о.да) курортлари бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.