Saxarov
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 234–235-b. — ziyouz.com
Saxarov Andrey Dmitriyeviç (1921.21.5 Moskva 1989.20.12) rus nazariyotçi fizigi, jamoat arbobi, SSSR da vodorod bombasini yaratganlardan biri (1953), akad. (1953), 3 marta Mehnat Kdhramoni (1953, 1956, 1962). Moskva un-tini tugatgan (1942). SSSR FA ning P.N.Lebedev nomidagi Fizika in-tida işlagan (1945 y.dan). Ilmiy işlari magnit gidrodinamikasi, plazma fizikasi, boşqariladigan termoyadro sintezi, elementar zarralar, astrofizika, gravitatsiyaga oid. Boşqariladigan termoyadro reaksiyasini yuzaga keltiriş uçun magnit maydonida qizigan plazmani qöllaş ğoyasini taklif etgan (I.Ye. Tamm b-n hamkorlikda). 50y.larning oxirida yadro qurollarini sinaşni töxtatiş kerakligi töğrisida faol iştirok etgan. 60y.larning oxiri — 70y.larning boşida huquqni himoya qiliş harakatining yetakçilaridan biri (q. Dissidentlar). S. «Taraqqiyot, tinçtotuv yaşaş va intellektual erkinlik töğrisida mulohazalar» (1968) asarida birbiriga qaramaqarşi turgan sotsialistik va kapitalistik sistemada yadro uruşi, oçlik, ekologik va demografik halokat, jamiyat ma'naviyatining inqirozi, irqçilik, millatçilik, diktatorlik rejimi kabi insoniyatga solayotgan taxdidlar ustida fikr yuritdi. Jamiyatni demokratlaştiriş va qurolsizlantiriş, ikki sistemani yaqinlaştirişga olib boradigan intellektual erkinlik, sotsial va ilmiytexnika taraqqiyotini barqaror etiş masalalari kötarildi. Mana şu asar Ğarbda e'lon qilinganidan söng S. hamma maxfiy işlardan çetlaştirildi. Afğonistonga sovet qöşini kiritilişiga oçiqdanoçiq norozilik izhor qilgani uçun 1980 y. yanv.da barça mukofotlaridan maxrum etildi va Gorkiy ş.ga surgun qilindi. U yerda ham S. huquqni himoya qiliş faoliyatini davom ettirdi. Surgundan 1986 y.da qaytgan. Tinçlik böyiça Nobel mukofoti laureati (1975).
As: Vospominaniya, M., 1990.
Q.: Dissidentlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САХАРОВ Андрей Дмитриевич (1921.21.5 Москва 1989.20.12) рус назариётчи физиги, жамоат арбоби, СССР да водород бомбасини яратганлардан бири (1953), акад. (1953), 3 марта Меҳнат Кдҳрамони (1953, 1956, 1962). Москва ун-тини тугатган (1942). СССР ФА нинг П.Н.Лебедев номидаги Физика ин-тида ишлаган (1945 й.дан). Илмий ишлари магнит гидродинамикаси, плазма физикаси, бошқариладиган термоядро синтези, элементар зарралар, астрофизика, гравитацияга оид. Бошқариладиган термоядро реакциясини юзага келтириш учун магнит майдонида қизиган плазмани қўллаш ғоясини таклиф этган (И.Е. Тамм б-н ҳамкорликда). 50й.ларнинг охирида ядро қуролларини синашни тўхтатиш кераклиги тўғрисида фаол иштирок этган. 60й.ларнинг охири — 70й.ларнинг бошида ҳуқуқни ҳимоя қилиш ҳаракатининг етакчиларидан бири (қ. Диссидентлар). С. «Тараққиёт, тинчтотув яшаш ва интеллектуал эркинлик тўғрисида мулоҳазалар» (1968) асарида бирбирига қарамақарши турган социалистик ва капиталистик системада ядро уруши, очлик, экологик ва демографик ҳалокат, жамият маънавиятининг инқирози, ирқчилик, миллатчилик, диктаторлик режими каби инсониятга солаётган тахдидлар устида фикр юритди. Жамиятни демократлаштириш ва қуролсизлантириш, икки системани яқинлаштиришга олиб борадиган интеллектуал эркинлик, социал ва илмийтехника тараққиётини барқарор этиш масалалари кўтарилди. Мана шу асар Ғарбда эълон қилинганидан сўнг С. ҳамма махфий ишлардан четлаштирилди. Афғонистонга совет қўшини киритилишига очиқданочиқ норозилик изҳор қилгани учун 1980 й. янв.да барча мукофотларидан махрум этилди ва Горький ш.га сургун қилинди. У ерда ҳам С. ҳуқуқни ҳимоя қилиш фаолиятини давом эттирди. Сургундан 1986 й.да қайтган. Тинчлик бўйича Нобель мукофоти лауреати (1975).
Ас: Воспоминания, М., 1990.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.