Sayfiddin Boharziy

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–55-b. — ziyouz.com

Sayfiddin Boharziy (1190.8.9. Xurosonning Boharz qişloği — 1261.20.10, Buxoro) — kubroviylik tariqatining yirik namoyandasi, mutasavvif va şayx. Hirot va Nişopur madrasalarida tahsil olgan. Makka va Madinaga safar qilgan. Keyinçalik Xorazm va Buxoroda muqim yaşagan. Köhna Urgançda Najmiddin Kubrotsş tasavvuf ta'limotini örgangan va uning xalifasi sifatida keyinçalik kubroviylik tariqatini rivojlantirgan. S. B.dan kubroviylikning hind şoxobçasi — firdavsiya boşlanadi.

Jomiyiint yozişiça, S. B. Kubro tomonidan Buxoroga yuborilgan va u bu yerda 40 y.dan ortiq yaşagan. U möğullar bosqiniga qattiq qarşilik körsatgan. S. B. ning xalq örtasidagi kuçli nufuzidan çöçigan möğul hukmdorlari u b-n hisoblaşişga majbur bölişgan. «Tarixi Banokatiy» (15-a.) asarida keltirilişiça, möğul xoqonlari Munkexon (1251—60), Hulaguxon (1256-65), Xubilayxon (1260-94)larning onasi — Suyurköktani beka (Tuluyning bevasi) Buxoroda Xoniya madrasasi va xonaqoh qurdirib, unga juda köp qişloqlarni vaqf qilgan hamda şayx SB. ni mudarris va mutavalli qilib tayinlagan. Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy hayotda şayxning örni katta bölgan. Oltin Örda xoni Berkaxon ham unga e'tiqod qilib Buxoroga kelgan va pirga murid tuşib, islom dinini qabul qilgan (13-a.ning 50y. lari). Berkaxon musulmon bölgaç, öziga Barakaxon nomini olgan va Şim. Kavkazdan to Sibirgaça çözilgan ulkan davlati hududida islom dinini joriy qilib, masjid va madrasalar qurdirgan. Bu voqeadan söng S.B.ga Şayx ulolam (Olam şayxi) unvoni, Buxoro ş.ga esa, Buxoroi şarif maqomi berilgan. S. B. arab va fors tillarida «Şarh alasmo alhusno» («Allohniug gözal ismlari şarhi»), «Risola dar işq» («Işq haqida risola»), «Voqeai xilvat» («Xilvatdagi voqea»), «Ruboiyot», «Röznoma», «Vasiyatnoma» va b. asarlar hamda törtliklar yozgan. S. B. Fathobod mavzeida (Qarşi darvozasi röparasida) dafn etilgan. Qabri ustiga maqbara qurilgan (q. Sayfiddin Boharziy maqbarasi).

Ad.: Alişer Navoiy, Nasoyim ulmuhabbat (Mukammal asarlar töplami, 20 j.li), 17j., T., 2001; Trimingem Dj., Sufiyskiye ordena v islame, M., 1989; Gafurova R. L., Kitobi Mullazade, T., 1992; Buxoro Şarq durdonasi, T., 1997.

Qahramon Rajabov.

Q.: Sayfiddin Boharziy maqbarasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САЙФИДДИН БОҲАРЗИЙ (1190.8.9. Хуросоннинг Боҳарз қишлоғи — 1261.20.10, Бухоро) — кубровийлик тариқатининг йирик намояндаси, мутасаввиф ва шайх. Ҳирот ва Нишопур мадрасаларида таҳсил олган. Макка ва Мадинага сафар қилган. Кейинчалик Хоразм ва Бухорода муқим яшаган. Кўҳна Урганчда Нажмиддин Куброцш тасаввуф таълимотини ўрганган ва унинг халифаси сифатида кейинчалик кубровийлик тариқатини ривожлантирган. С. Б.дан кубровийликнинг ҳинд шохобчаси — фирдавсия бошланади.

Жомийиинт ёзишича, С. Б. Кубро томонидан Бухорога юборилган ва у бу ерда 40 й.дан ортиқ яшаган. У мўғуллар босқинига қаттиқ қаршилик кўрсатган. С. Б. нинг халқ ўртасидаги кучли нуфузидан чўчиган мўғул ҳукмдорлари у б-н ҳисоблашишга мажбур бўлишган. «Тарихи Банокатий» (15-а.) асарида келтирилишича, мўғул хоқонлари Мункэхон (1251—60), Ҳулагухон (1256-65), Хубилайхон (1260-94)ларнинг онаси — Суюркўктани бека (Тулуйнинг беваси) Бухорода Хония мадрасаси ва хонақоҳ қурдириб, унга жуда кўп қишлоқларни вақф қилган ҳамда шайх СБ. ни мударрис ва мутавалли қилиб тайинлаган. Туркистондаги ижтимоий-сиёсий ҳаётда шайхнинг ўрни катта бўлган. Олтин Ўрда хони Беркахон ҳам унга эътиқод қилиб Бухорога келган ва пирга мурид тушиб, ислом динини қабул қилган (13-а.нинг 50й. лари). Беркахон мусулмон бўлгач, ўзига Баракахон номини олган ва Шим. Кавказдан то Сибиргача чўзилган улкан давлати ҳудудида ислом динини жорий қилиб, масжид ва мадрасалар қурдирган. Бу воқеадан сўнг С.Б.га Шайх улолам (Олам шайхи) унвони, Бухоро ш.га эса, Бухорои шариф мақоми берилган. С. Б. араб ва форс тилларида «Шарҳ аласмо алҳусно» («Аллоҳниуг гўзал исмлари шарҳи»), «Рисола дар ишқ» («Ишқ ҳақида рисола»), «Воқеаи хилват» («Хилватдаги воқеа»), «Рубоиёт», «Рўзнома», «Васиятнома» ва б. асарлар ҳамда тўртликлар ёзган. С. Б. Фатҳобод мавзеида (Қарши дарвозаси рўпарасида) дафн этилган. Қабри устига мақбара қурилган (қ. Сайфиддин Боҳарзий мақбараси).

Ад.: Алишер Навоий, Насойим улмуҳаббат (Мукаммал асарлар тўплами, 20 ж.ли), 17ж., Т., 2001; Тримингэм Дж., Суфийские ордена в исламе, М., 1989; Гафурова Р. Л., Китоби Муллазаде, Т., 1992; Бухоро Шарқ дурдонаси, Т., 1997.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.