Saylov tizimi

Saylov tizimi — saylov ötkaziş tartiblarining hamda ularni örnatuvçi xuquqiy normalarning majmui. St. davlat vakillik organlarini şakllantiriş yuzasidan mavjud bulgan va fuqarolarni saylovga jalb etiş, saylovlarni taşkil qiliş va deputatning saylovçilar b-n uzaro munosabatlarini belgilaydigan tartibini, fuqarolarning barça saylov huquqlarini öz içiga oladi (q. Saylov huquqi). Jahon mamlakatlarining davlat qurilişi tajribasida S.t.ning majoritar, proporsional va aralaş turlari qöllaniladi. Majoritar saylov tizimi deganda (frans. majorite — kupçilik suzidan) vakillik organlariga saylovlarda ovoz beriş natijasini aniklaş tuşuniladi. Unda qonun b-n belgilangan kup ovozni olgan nomzod (yoki nomzodlar röyxati) muayyan okrug böyiça saylangan hisoblanadi. Hoz. zamon konstitutsiyaviy huquqida nisbatan, mutlaq va malakali kupçilik ovoziga asoslangan majoritar saylov tizimlari qöllaniladi. Mac, AQŞ, Buyuk Britaniya, Hindiston, Meksika va b.da. Mutlaq köpçilik ovoziga asoslangan majoritar tizimda berilgan va haqiqiy deb topilgan ovozlarning umumiy sonidan mutlaq (yoki oddiy) kup ovoz (ya'ni 50% +1 ta ovoz) olgan nomzod saylangan hisoblanadi. Agar nomzodlardan birontasi ham yetarliça ovoz olmasa, kayta ovoz beriş utkaziladi, bunda nomzodlar ruyxatida nisbatan kup ovoz olgan 2 ta nomzod qoldiriladi. Ba'zan qayta ovoz beriş urniga 2-tur ovoz beriş utkaziladi, buning natijalari boşkaça tizim buyiça aniklanadi (mas, Fransiyada Milliy majlis—parlamentga saylovlarda mutlaq kupçilik ovoziga asoslangan majoritar tizim, 2-tur ovoz berişda esa nisbatan kupçilikning ovoziga asoslangan majoritar tizim qullaniladi). Nisbatan kupçilik ovoziga asoslangan majoritar tizim eng sodda tizim bölib, bunda nomzodlar orasidan uz raqiblarining har biriga nisbatan kup ovoz olgani saylangan xisoblanadi. Bu tizimda kupinça saylovçilarning qullabquvvatlaşiga ega bölmagan partiya parlamentda köp uringa ega bulişi mumkin. AQŞ, Buyuk Britaniya va b. bir kança davlatlarda majoritar tizimning ana şunday şakli qöllaniladi. Şuningdek, majoritar tizimning kamdankam hollarda qöllaniladigan yana bir turimalakali kupçilik ovoziga (umumiy ovozlarning 2/3, 3/4 kismiga) asoslangan majoritar tizim ham mavjud (mas, Çilida parlamentning quyi palatasi — Deputatlar palatasiga saylovlarda şunday tizim qöllaniladi). Biroq, bunda faqat juda oz nomzodlar saylovçilarning 65% ovozini olişi mumkin bulganligi uçun, mandatlar, odatda, vakillikning proporsional tizimi buyiça taqsimlanadi. Har bir saylov okrugidan saylanadigan deputatlarning soniga qarab bir mandatli yoki kup mandatli majoritar saylov tizimlari bulişi mumkin. Bir mandatli majoritar tizimda bir okrugdan bir deputat saylanadi. Köp mandatam majoritar tizimda bir okrugdan bir neça deputat saylanadi.

Proporsional St. ovoz beriş natijalarini aniklaşning birmunça murakkab tartibi bölib, bunda mandatlar öz nomzodlarini vakillik organlariga qöygan siyosiy partiyalar va b. ommaviy harakatlar örtasida ular tomonidan olgan ovozlarning soniga mos ravişda taqsimlanadi. Proporsional S.t.da kattakatta saylov okruglari tuzilib, ularda har bir partiya öz vakillarining röyxatini ilgari suradi, saylovçilar esa tegişli partiyalar yoki ommaviy harakatlar tomonidan körsatilgan vakillarning ruyxati uçun ovoz beradi. Ovoz beriş natijalarini aniklaş uçun saylov mezoni (yoki kvota), ya'ni bir deputatlik mandatini oliş uçun zarur bölgan ovozlar mikdori (odatda, kamida 4—5% qilib) örnatiladi. Bunda, şartga köra, muayyan jamoat birlaşmalarining nomzodlari ana şu belgilangan ovozlarni olgandan keyingina mandatlarni taqsimlaşda qatnaşadi. Avvalo saylovçilar bergan ovozlar mikdori deputatlik örinlarining soniga bölinadi. Şunda bitta mandat doirasidagi ovozlar soni ma'lum böladi. Keyin har bir partiya olgan ovozlar alohidaalohida hisoblab çiqiladi. Bu miqdor deputatning bir mandati uçun zarur bölgan ovozlar mikdoriga bölinadi. Şunda mazkur siyosiy partiya yoki ommaviy harakatga berilgan deputatlik örinlari soni kelib çiqadi. Bunday tizimda saylovçi amalda nomzod uçun emas, balki siyosiy partiya uçun ovoz beradi. Saylovçilarning ovozi belgilangan meyor doirasida va mutanosib ravişda deputatlar mandatlari sonini keltirib çiqaradi. Bu örinlar partiya rahbar organlari tomonidan partiyaviy röyxatning boş qismidan joy olgan nomzodlarga beriladi. Proporsional St. Isroil, Vengriya, Avstriya, Daniya, Ispaniya, Polşa va b. mamlakatlarda mavjud.

Aral a ş St. özida ham majoritar, ham proporsional saylov tizimlari elementlarini mujassam etadi. Mas, Germaniyada Bundestagga saylovlarda aralaş tizim qöllaniladi. Uning deputatlarining yarmi butun mamlakat hududini qamrab olgan bir mandatli saylov okruglarida nisbatan köpçilik ovoziga asoslangan majoritar tizim böyiça, 2-yarmi esa, köp mandatli saylov okruglari hisoblangan german yerlari (federatsiya subyektlari)da siyosiy partiyalar tomonidan ilgari surilgan nomzodlar röyxati asosida proporsional tizim böyiça saylanadi.

Aralaş saylov tizimi Bolgariya, Gruziya, Litva, Italiya va b. mamlakatlarda ham qöllaniladi.

Özbekiston Respublikasining St. mamlakat Konstitutsiyasi va saylov töğrisidagi tegişli qonunlar b-n tartibga solinadi. Ularga binoan, Uzbekistonda majoritar St. qöllaniladi. Mac, Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi deputatligiga nomzod saylov okrugi buyiça ovoz berişda iştirok etgan saylovçilarning yarmidan kupining ovozini olişi kerak. Agar saylovçilarning röyxatiga kiritilgan saylovçilarning yarmidan kami saylovda iştirok etgan bölsa, saylov ötmagan deb hisoblanadi. Agar saylov okrugi buyiça 2 tadan ortiq nomzod ovozga qöyilgan bölsa va ulardan birontasi ham kupçilik ovozini ololmasa, ya'ni deputat bulib saylanmay qrlsa, okrug saylov komissiyasi eng köp ovoz olgan 2 nafar nomzodni okrugda takroriy ovozga qöyiş töğrisida qaror qabul qiladi. Bu qaror Markaziy saylov komissiyasiga yuboriladi. Markaziy saylov komissiyasining qarori asosida 2 hafta içida takroriy ovoz beriş ötkaziladi.

Haydarali Muhamedov.