Sayram

Sayram — qadimgi şahar va viloyat. Aris daryosi vodiysida (Çimkent ş.dan 8 km uzoqlikda) joylaşgan. Tarixda Isfijob, Örungkent, Yettikent, Madinat ulbayzo, Saryom nomlari b-n qayd etiladi. S. qal'asining qad. örni 28 ga dan köproq joyni egallagan. Qal'a birinçi marta 840 y.da somoniylar amiri Nuh ibn Asad tomonidan bunyod etilgan. Köçmançilardan saqlaniş uçun devor juda qalin qilib qurilgan. Şaharning barpo etilgani yaqin paytlargaça 1,5 ming yildan köproq vaqt ötgan deb yuritilardi. 1988 y.gi arxeologik qazişmalar şaharning ança ilgari bunyod qilinganligini isbotladi. Qad. ajdodlar yaşagan manzilgohdan Ia.ga oid buyumlar topildi. 6— 19-a. davomida S. 13 marta bosqinçilar hujumining guvohi bölgan. Manbalarda S. nomi birinçi marta Xitoy sayyohi Syuan Szan (7-a.) tomonidan tilga olinadi. Arablar bosib olguniga qadar, S xalqi buddizm, zarduştiylik, xristianlik dinlariga e'tiqod qilgan. Mas, uning köhna darvozalaridan birining nomini budda ibodatxonasi sifatida tarjima qiliş mumkin. Muhammad Şayboniyxon 15-a. oxirida Ötror, Yassi va S. şaharlarini öz qöliga oladi. Bu davrdagi tarixiy yodgorliklardan Abdul Aziz bobo va Qorasoç maqbarasi diqqatga sazovordir. 1510 y. qozoqxoni Qosimxon şayboniylar qöşinini tormor qilib, S.ni Toşkentga boradigan muhim tayanç manziliga aylantirdi. Bu va undan keyingi sulton Abulxayr davrlarida Sdan 3 km uzoklikda joylaşgan Mortepada qozoklar davlatining Kiçik juz, Örta juz va Katta juz vakillari har yili may oyida töplanişib, qarorlar qabul qilişgan, keyin uni Turkistonda tasdiqlaşgan. Ular e'zoz b-n S.ni ona şahar, Turkistonni ota şahar deb bilişgan. 1683 y. S. Abulxayr ixtiyorkda bölgan bir paytda junğorlar (qalmoqlar) hujumi boşlanadi. Qalmoq xoni Xuntayji S.ni talagan. 40 ming asir haydab ketilgan. Asirlar bir yil mobaynida Ili daryosi böyida uşlab turilgan, sönfa qad. Turfanğa haydab ketilgan. Keyinçalik asirlar Qaşqarda özlarining boy S. şaharini barpo etişgan. 1758 y. S Qöqon xonligi hududiga qöşib olindi. 1864 y. Rossiya bosib olgan. 1917 y.ga qadar S.da 35 ta masjid bölgan. Hoz. kunga kelib saqlanib qolgan tarixiy yodgorliklar: Qozi Bayzovo maqbarasi, jome masjidi qoldiqlari, Xizr masjid yonidagi mezana, Mirali bobo maqbarasi, şuningdek, şahar markazidagi yer osti yöli (uz. 3 km dan ortiq). Duşman hujum qilgan paytda aholi uşbu yer osti yölidan foydalangan. Şahar eski qal'asini buziş paytida 13-a.ga oid tanga pullar, birbiriga ixçam kiydirilgan sopol quvurlar, sopol buyumlar, eski öçoq örni va b. topilgan.

Ahmad Ergaşxöjayev.