Sayyoralararo muhit
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Sayyoralararo muhit — Kuyoş sistemasi sayyoralari orasidagi fazoni töldirgan modda. Bunday sayyoralarning taşki atmosferasi, kometalar, Kuyoş tojining quyoşga yaqin qismi, Quyoşdan çiqib turadigan kosmik nurlar S. m. tuşunçasiga kirmaydi. S.m.da tortiş maydoni, magnit va elektrostatik maydonlar mavjud. S.m. zodikal yoğdulaniş va Quyoş toji Ğ va Kkomponentlarida kuzatiladigan hodisalar b-n uzviy boğliq. Gazsimon (neytral va ionlaşgan) va qattiq komponentlarga bölinadi. S.m.ning gazsimon aralaşmalari Quyoş tojining ionlaşgan gazlar oqimidan, sayyoralar atmosferasi gazlari, kometalardan ajralib çiqadigan gaz va protoquyoş gazlardan iborat böladi (q. Protoyulduzlar). Yer orbitasi b-n Quyoş örtasidagi sayyoralararo gaz yaxşi örganilgan. S.m.ning çangsimon komponentlari kometalar, sayyoralar yöldoşlari, meteor jismlar, kiçik sayyoralar va protoquyoş moddalarning evolyutsiya mahsulotlaridan taşkil topgan.
20-a.ning 50y.larigaça Quyoş sistemasi muvozanatlaşgan ionizatsiyali statsionar gaz b-n tölgan deb taxmin qilinar edi. Keyinçalik S.m.ning dinamik nazariyasi yaratildi. Unga köra, S.m.ning gazsimon komponenti Quyoş toji moddasining kengayişidan va moddaga ilaşuvçi magnit maydonidan iborat. 1958 y.da Quyoş toji moddasi kengayişining matematik nazariyasi yaratilib, unda Quyoş şamoli termini keng qöllaniladi. Quyoş şamoli ion va elektronlardan iborat bölib, elektr jihatidan neytraldir.
60y.lardan boşlab S.m. Yer sun'iy yöldoşlari va kosmik zondlar yordamida muntazam ravişda örganilmoqda. Asosan, plazmali zondlar, juda sezgir magnit hamda elektrostatik analizatorlar va magnitometrlar yordamida Kuyoş şamoli zarrasining energetik, umumiy va zaryad spektrlariga oid va b. kattaliklar, Venera va Mars orbitalari orasidagi magnit maydoni topografiyasining mikro va makrostrukturasi örganiladi, şuningdek, bu kattaliklarning vaqt ötişi va Quyoş aktivligiga boğliq holda özgarişlari kuzatilib boriladi. Quyoş şamolining tezligi va ziçligi radiolokatsiya usuli b-n tekşiriladi. Quyoş şamolining örtaça energiyasi 15eV bölgan elektron komponenti qariyb izotrop burçak böyiça taqsimlanadi.
S.m.magnit maydoni, asosan, Quyoş şamolining maydonidir. Yer orbitasi yaqinida sayyoralararo maydon kuçlanganligi 10~4 — 10~5 gs. S.m. magnit maydoni sektor strukturali: bir sektorda magnit maydoni Quyoşdan kelayotgan, boşqasida Quyoşga ketayotgan yönalişga ega, kuçlanganligi 310~5—5Yu»5 ersted.
S.m. magnit maydonining muntazamligi turli xil plazma beqarorligining turli xil rivojlanişi, Quyoş çaqnaşlari vaqtida hosil böladigan tez zarralar oqimi tarqalişi va zarba tölqinlarining ötişi natijasida buzilişi mumkin. Quyoşda yuz beradigan har qanday jarayonlar — çaqnaşlar, doğ va protuberanslar hosil bölganda, Quyoş kosmik nurlari tarqalganda magnit maydon muhim rol öynaydi. S.m.ning çangli komponenti asteroid va kometalarning bölinişidan buyen saqlanib qolgan gazçang bulutlardan iborat bölişi mumkin. S.m.ning qattiq komponenti, asosan, mayda meteor moddalardan iborat. S.m.dagi qattiq jism va zarralarning köpçiligi Quyoş atrofida xuddi ekliptika tekisligiga yiğilgandek bölib harakatlanadi. Quyoşning yoruğlik bosimi va tortişi natijasida kiçik zarralar orbitasi astasekin qisqaradi: şuninguçun S.m.ning çangli komponenti ziçligi Quyoşga yaqinlaşgan sari ortadi.
60—70y.lardagi kuzatişlar Yer atrofida çangli bulutlar bor degan taxminni rad qildi. Çangli komponentlarni ulardan spektr olib tekşiriladi. Yer sirtini Sm. ta'siridan atmosfera va yer magnit maydoni muhofaza qiladi (yana q. Sayyoralar).
Ad.: Parker Ye. N., Dinamiçeskiye protsessi v mejplanetnoy srede, per. s angl., M., 1965; Solneçniy veter, per. s angl., M., 1968.
Q.: Sayyoralar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЙЁРАЛАРАРО МУҲИТ — Куёш системаси сайёралари орасидаги фазони тўлдирган модда. Бундай сайёраларнинг ташки атмосфераси, кометалар, Куёш тожининг қуёшга яқин қисми, Қуёшдан чиқиб турадиган космик нурлар С. м. тушунчасига кирмайди. С.м.да тортиш майдони, магнит ва электростатик майдонлар мавжуд. С.м. зодикал ёғдуланиш ва Қуёш тожи Ғ ва Ккомпонентларида кузатиладиган ҳодисалар б-н узвий боғлиқ. Газсимон (нейтрал ва ионлашган) ва қаттиқ компонентларга бўлинади. С.м.нинг газсимон аралашмалари Қуёш тожининг ионлашган газлар оқимидан, сайёралар атмосфераси газлари, кометалардан ажралиб чиқадиган газ ва протоқуёш газлардан иборат бўлади (қ. Протоюлдузлар). Ер орбитаси б-н Қуёш ўртасидаги сайёралараро газ яхши ўрганилган. С.м.нинг чангсимон компонентлари кометалар, сайёралар йўлдошлари, метеор жисмлар, кичик сайёралар ва протоқуёш моддаларнинг эволюция маҳсулотларидан ташкил топган.
20-а.нинг 50й.ларигача Қуёш системаси мувозанатлашган ионизацияли стационар газ б-н тўлган деб тахмин қилинар эди. Кейинчалик С.м.нинг динамик назарияси яратилди. Унга кўра, С.м.нинг газсимон компоненти Қуёш тожи моддасининг кенгайишидан ва моддага илашувчи магнит майдонидан иборат. 1958 й.да Қуёш тожи моддаси кенгайишининг математик назарияси яратилиб, унда Қуёш шамоли термини кенг қўлланилади. Қуёш шамоли ион ва электронлардан иборат бўлиб, электр жиҳатидан нейтралдир.
60й.лардан бошлаб С.м. Ер сунъий йўлдошлари ва космик зондлар ёрдамида мунтазам равишда ўрганилмоқда. Асосан, плазмали зондлар, жуда сезгир магнит ҳамда электростатик анализаторлар ва магнитометрлар ёрдамида Куёш шамоли заррасининг энергетик, умумий ва заряд спектрларига оид ва б. катталиклар, Венера ва Марс орбиталари орасидаги магнит майдони топографиясининг микро ва макроструктураси ўрганилади, шунингдек, бу катталикларнинг вақт ўтиши ва Қуёш активлигига боғлиқ ҳолда ўзгаришлари кузатилиб борилади. Қуёш шамолининг тезлиги ва зичлиги радиолокация усули б-н текширилади. Қуёш шамолининг ўртача энергияси 15эВ бўлган электрон компоненти қарийб изотроп бурчак бўйича тақсимланади.
С.м.магнит майдони, асосан, Қуёш шамолининг майдонидир. Ер орбитаси яқинида сайёралараро майдон кучланганлиги 10~4 — 10~5 гс. С.м. магнит майдони сектор структурали: бир секторда магнит майдони Қуёшдан келаётган, бошқасида Қуёшга кетаётган йўналишга эга, кучланганлиги 310~5—5Ю»5 эрстед.
С.м. магнит майдонининг мунтазамлиги турли хил плазма беқарорлигининг турли хил ривожланиши, Қуёш чақнашлари вақтида ҳосил бўладиган тез зарралар оқими тарқалиши ва зарба тўлқинларининг ўтиши натижасида бузилиши мумкин. Қуёшда юз берадиган ҳар қандай жараёнлар — чақнашлар, доғ ва протуберанцлар ҳосил бўлганда, Қуёш космик нурлари тарқалганда магнит майдон муҳим роль ўйнайди. С.м.нинг чангли компоненти астероид ва кометаларнинг бўлинишидан буен сақланиб қолган газчанг булутлардан иборат бўлиши мумкин. С.м.нинг қаттиқ компоненти, асосан, майда метеор моддалардан иборат. С.м.даги қаттиқ жисм ва зарраларнинг кўпчилиги Қуёш атрофида худди эклиптика текислигига йиғилгандек бўлиб ҳаракатланади. Қуёшнинг ёруғлик босими ва тортиши натижасида кичик зарралар орбитаси астасекин қисқаради: шунингучун С.м.нинг чангли компоненти зичлиги Қуёшга яқинлашган сари ортади.
60—70й.лардаги кузатишлар Ер атрофида чангли булутлар бор деган тахминни рад қилди. Чангли компонентларни улардан спектр олиб текширилади. Ер сиртини См. таъсиридан атмосфера ва ер магнит майдони муҳофаза қилади (яна қ. Сайёралар).
Ад.: Паркер Е. Н., Динамические процессы в межпланетной среде, пер. с англ., М., 1965; Солнечный ветер, пер. с англ., М., 1968.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.