Sel
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 279–280-b. — ziyouz.com
Sel — toğ vodiylari, soylar va jarlardan oqib keladigan, katta vayrongarçilik kuçiga ega bölgan qisqa muddatli loyqa yoki loyqatoş aralaş kuçli suv oqimi. Qorlarning jadal erişi, kuçli jala yogişi natijasida toğlarda»n boşlanadigan kiçik dare va soylar havzalarida sodir böladi. Kavkaz, Örta Osiyo, Qrim, Karpat, Şarqiy Sibir toğlarida kuzatiladi. S. tarkibiga qarab loyqatoşli, loyqali, suvtoşli, suvşoxşabbali turlarga; fizik turiga köra qovuşoq va noqovuşoq turlarga bölinadi. Örta Osiyoda S. toğ olditoğli zonalarda köp uçraydi. Özbekistonda Farğona vodiysi, ÇirçiqOhangaron havzasi daryolarining toğli qismlari; Kirğizistonda Talas, Çu, Norin daryolari hamda Issiqköl havzalari, Çatqol va Olay toğlarining yon bağirlari; Tojikistonda Zarafşon, Surxob, Obixingov, Varzob, Vaxş, Panj va b. daryo havzalari; Turkmanistonda Katta Bolxan va Kopetdoğ yon bağirlari xavfli S. mintaqalari hisoblanadi.
S. xalq xöjaligiga katta zarar yetkazadi; aholi punktlari, gidrotexnika inşootlari, yöl, köprik va h.k.ni vayron qiladi, q.x. ekinzor, boğ va yöllariga loyqa aralaş toş, toşşağal çiqarib taşlaydi, tuproq qatlamini yuvib ketadi. S.ga qarşi kuraşiş uçun taşkiliyxöjalik, agroörmon melioratsiyasi va gidrotexnika tadbirlari kompleksidan iborat seldan himoya vositalari qöllaniladi (q. Sel ombori).
Q.: Sel ombori
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЛ — тоғ водийлари, сойлар ва жарлардан оқиб келадиган, катта вайронгарчилик кучига эга бўлган қисқа муддатли лойқа ёки лойқатош аралаш кучли сув оқими. Қорларнинг жадал эриши, кучли жала ёгиши натижасида тоғларда»н бошланадиган кичик даре ва сойлар ҳавзаларида содир бўлади. Кавказ, Ўрта Осиё, Қрим, Карпат, Шарқий Сибирь тоғларида кузатилади. С. таркибига қараб лойқатошли, лойқали, сувтошли, сувшохшаббали турларга; физик турига кўра қовушоқ ва ноқовушоқ турларга бўлинади. Ўрта Осиёда С. тоғ олдитоғли зоналарда кўп учрайди. Ўзбекистонда Фарғона водийси, ЧирчиқОҳангарон ҳавзаси дарёларининг тоғли қисмлари; Кирғизистонда Талас, Чу, Норин дарёлари ҳамда Иссиқкўл ҳавзалари, Чатқол ва Олай тоғларининг ён бағирлари; Тожикистонда Зарафшон, Сурхоб, Обихингов, Варзоб, Вахш, Панж ва б. дарё ҳавзалари; Туркманистонда Катта Болхан ва Копетдоғ ён бағирлари хавфли С. минтақалари ҳисобланади.
С. халқ хўжалигига катта зарар етказади; аҳоли пунктлари, гидротехника иншоотлари, йўл, кўприк ва ҳ.к.ни вайрон қилади, қ.х. экинзор, боғ ва йўлларига лойқа аралаш тош, тошшағал чиқариб ташлайди, тупроқ қатламини ювиб кетади. С.га қарши курашиш учун ташкилийхўжалик, агроўрмон мелиорацияси ва гидротехника тадбирлари комплексидан иборат селдан ҳимоя воситалари қўлланилади (қ. Сел омбори).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.