Seldan himoya vositalari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280–281-b. — ziyouz.com
Seldan himoya vositalari - aholi punktlari, sanoat korxonalari va ekinzorlarni sel vayrongarçiligidan himoya qilişga möljallangan örmonmeliorativ, gidrotexnik va b. tadbirlar majmui. Asosiy örmonmeliorativ tadbirlar: toğ yonbağirlarida, sun'iy terassalar va özan böylarida yoppasiga yoki qisman örmon daraxtlari ekiş, ixota daraxtzorlari barpo qiliş (q. Agroörmon melioratsiyasi). Bu tadbirlar, asosan, sel oqimlari hosil bölişiga yöl qöymaslik, muayyan havzaning sel faolligini pasaytiriş va uning kuçini qirqişga qaratilgan. Örmon melioratsiyasi samaradorligi, odatda, ança vaqt ötgandan söng seziladi. Mac, Oqtoş (Toşkent viloyati), Omonqöton (Samarqand viloyati)da örmon melioratsiyasi tadbirlari natijasida suv rejimi ança yaxşilandi, tuproq eroziyasi va sel oqimlarining vayrongarçilik xavfi kamaydi. Selga qarşi asosiy gidrotexnika inşootlari: beton, temirbeton va b. materiallardan quriladigan qirğoq himoya qoplamalari, sel ötkazgiç, nov, sel taşlagiç, quvur, sel va suv omborlari, sel tösgiç va b. Ularning asosiy vazifasi — sel oqimlarini tösib qoliş, çetga burib yoki bezarar ötkazib yuborişdan iborat. Inşoot turi joy xususiyatlari va suv oqimi turiga qarab tanlanadi. Daryolar yölida suv omborlari qurilib, oqim tartibga solinadi, sel oqimlari tösiladi. Mayda va mavsumiy suv oqimlarida sel ombori quriladi, suvni yiğib, bir qismidan suğorişda foydalanişga imkon beradi. Toğ oldi r-nlaridagi adirlarda mavsumiy suv oqimlari yölida omborlar va maxsus suvburgiç kanallar, sel taşlagiç yöllar (traktlar) barpo etiladi. Sel özanlarining irrigatsiya va b. kanallar b-n kesişgan joylarida sel oqimlarini ötkazib yuboradigan sel ötkazgiç, dyuker, sel taşlagiç va ş. k. inşootlar quriladi. Sel xavfi katta bölgan havzalarda 40—50 va undan ham köp sel omborlaridan iborat bölgan selga qarşi sistemalar quriladi (mas, Andijon ş.ni seldan himoya qiliş sistemasi va b.). Selga qarşi kuraşda örmonmeliorativ va gidrotexnika usullaridan birga foydalaniş yuqori samara beradi.
Hamidulla Ismoğilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЛДАН ҲИМОЯ ВОСИТАЛАРИ - аҳоли пунктлари, саноат корхоналари ва экинзорларни сел вайронгарчилигидан ҳимоя қилишга мўлжалланган ўрмонмелиоратив, гидротехник ва б. тадбирлар мажмуи. Асосий ўрмонмелиоратив тадбирлар: тоғ ёнбағирларида, сунъий терассалар ва ўзан бўйларида ёппасига ёки қисман ўрмон дарахтлари экиш, ихота дарахтзорлари барпо қилиш (қ. Агроўрмон мелиорацияси). Бу тадбирлар, асосан, сел оқимлари ҳосил бўлишига йўл қўймаслик, муайян ҳавзанинг сел фаоллигини пасайтириш ва унинг кучини қирқишга қаратилган. Ўрмон мелиорацияси самарадорлиги, одатда, анча вақт ўтгандан сўнг сезилади. Mac, Оқтош (Тошкент вилояти), Омонқўтон (Самарқанд вилояти)да ўрмон мелиорацияси тадбирлари натижасида сув режими анча яхшиланди, тупроқ эрозияси ва сел оқимларининг вайронгарчилик хавфи камайди. Селга қарши асосий гидротехника иншоотлари: бетон, темирбетон ва б. материаллардан қуриладиган қирғоқ ҳимоя қопламалари, сел ўтказгич, нов, сел ташлагич, қувур, сел ва сув омборлари, сел тўсгич ва б. Уларнинг асосий вазифаси — сел оқимларини тўсиб қолиш, четга буриб ёки безарар ўтказиб юборишдан иборат. Иншоот тури жой хусусиятлари ва сув оқими турига қараб танланади. Дарёлар йўлида сув омборлари қурилиб, оқим тартибга солинади, сел оқимлари тўсилади. Майда ва мавсумий сув оқимларида сел омбори қурилади, сувни йиғиб, бир қисмидан суғоришда фойдаланишга имкон беради. Тоғ олди р-нларидаги адирларда мавсумий сув оқимлари йўлида омборлар ва махсус сувбургич каналлар, сел ташлагич йўллар (трактлар) барпо этилади. Сел ўзанларининг ирригация ва б. каналлар б-н кесишган жойларида сел оқимларини ўтказиб юборадиган сел ўтказгич, дюкер, сел ташлагич ва ш. к. иншоотлар қурилади. Сел хавфи катта бўлган ҳавзаларда 40—50 ва ундан ҳам кўп сел омборларидан иборат бўлган селга қарши системалар қурилади (мас, Андижон ш.ни селдан ҳимоя қилиш системаси ва б.). Селга қарши курашда ўрмонмелиоратив ва гидротехника усулларидан бирга фойдаланиш юқори самара беради.
Ҳамидулла Исмоғилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.