Selen
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284–285-b. — ziyouz.com
Selen [yun. Selene — Oy (avvalroq kaşf etilgan tellurning analogi sifatida nomlangan), lot. Selenium], Se — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 34, at. m. 78,96. Tabiatda 6 ta barqaror izotopi mavjud: 74Se(0,87%), 76Se(9,O2%), 77Se(7,58%), 78Se(23,52%), 80Se(49,82%), 82Se(9,19%). 16 ta radioaktiv izotoplaridan faqat 75Se(T1/2=121 kun) amaliy ahamiyatga ega. S.ni Y. Ya. Berselius 1817 y.da kaşf etgan.
S. Yer pöstining massa jihatdan 510 6% ini taşkil qiladi. Muhim minerallari jumlasiga kumuş, qörğoşin, simob va mis selenidlari AgSe — naumanit, PbSe — klaustalit, HgSe — timanit, Cu2Se — berselianit, Hg(Se, S) — onofrit va selenit kislotaning misli tuzi CuSeO32H20 — xalkom ye n i t kiradi. S. jigarrang tusli töq kulrang modda. ir neça modifikatsiyasi bor. Ulardan oddiy şaroitda eng barkarori kristall holdagi kulrang S. Suyuklaniş t-rasi 217°, qaynaş t-rasi 685°, ziçligi 4,81 g/sm3.
S.ning eng ajoyib xususiyati şundaki, yoruğlik nuri ta'sirida uning elektr ötkazuvçanligi keskin özgaradi. S. metallmaslar jumlasiga kiradi; kimyoviy xossalariga köra, oltingugurtga öxşaş, lekin faolligi oltingugurtnikidan past. S. öz birikmalarida, asosan, —2, +2, +4 va +6 valentli.
S. sulfat kislota va sellyulozaqoğoz z-dlarining «balçiklaridan» va misni elektroliz yöli b-n tozalaşda elektrolizyor tubiga çökadigan «balçikdan» olinadi.
S. yarimötkazgiçlar texnikasida, qizil va sariq rangli şişa i.ç.da, metallurgiya, kimyo, farmatsevtika va rezina sanoatida qöllanadi. Birikmalari zaharli. Köpçilik tirik organizm töqimasida 0,01 dan 1 mg/kg gaça S. böladi. Ba'zi ösimliklar uçun S. hayotiy zarur element. Inson va hayvonlarning S.ga bölgan ehtiyoji 50— 100 mkg/kg. Hayvonlarning kunlik ozuqasida S.ning mikdori 2 mg/kgdan köp bölsa, kuçli zaharlaniş kuzatiladi. Selen birikmalari. S.ning SeO, SeO2 va SeO3 tarkibli oksidlari mavjud. S. (II) oksid SeO faqat yuqori tralarda buğ holatida barqaror. C.(IV)oksid SeO2 — oq rangli yaltiroq tetragonal panjarali kristall modda. Ziçligi 3,954 g/sm3, sublimatsiyalanadi, uni faqat kavşarlangan idişlardagina suyuklantiriş mumkin (suyuqlaniş t-rasi 340—390°).
S. (VI) oksid SeO3 ning suyuklaniş t-rasi 118,5°. Atmosfera bosimida 185°da parçalanadi. Selenat kislota H2Se04 ni degidratlaş yöli b-n olinadi. Suvda erib, H28yeO4hosil qiladi. Kimyoviy jihatdan juda faol, kuçli oksidlovçi: oltingugurtni SO gaça; qizil fosforni P2O5 gaça oksidlaydi.
S. galogenlar b-n reaksiyaga kirişib SeF6, SeF4 SeCl4 SeBr4 Se2Cl2 va b. birikmalar hosil qiladi.
S. geksaftorid SeF6 — xona t-rasida rangsiz gaz, suyuklaniş t-rasi —34,6°; —46,6° da sublimatsiyalanadi. S. tetraftorid SeF4 — rangsiz suyuklik, suyuklaniş t-rasi 13,2°, qaynaştrasi93°. S. tetraxlorid SeO4 — rangsiz kristall modda, suyuklaniş t-rasi 305° (bosim ostida), 196° da sublimatsiyalanadi. S. tetrabromid SeBr4 — beqaror sariq rangli modda, kuçsiz qizdirilganda töq qizil rangli Se2Br2 ga aylanadi. Quy i xlorid Se2Cl2 — jigarrangqizil suyuklik (suyuklaniş t-rasi —85°, qaynaş t-rasi 127130°).
S. digalogenidlar SeCl2 va SeBr2 faqat buğ holatda mavjud. S.ning SeF2, SeOCl2 va SeOBr2 tarkibli oksigalogenidlari olingan. S. ftoroksid SeOF2 — xona t-rasida suyuklik, suyuklaniş t-rasi 4,6°, kaynaş t-rasi 124°. S. xloroksid SeOCl2 — sariq rangli oğir suyuklik, suyuklaniş t-rasi 11°, qaynaş t-rasi 179°, ziçligi 2,44 g/sm3. S. bromoksid SeOBr2 — sariqqizil rangli qattiq modda, suyuqlaniş t-rasi 41,6°, keyingi qizdirilganda parçalanadi.
S. ning uglerod b-n CSe, azot b-n (SeN)4 fosfor b-n P4Se3, P2Se3, P2Se5 kabi birikmalari olingan. S. vodorod b-n bevosita birikib suvda eruvçan kölansa hidli, zaharli gaz — vodorod selenid H2Se hosil qiladi. Bu kislotaning tuzlari selenidlar texnikada muhim ahamiyatga ega. Pyx va kadmiy selenidlari yorqin qizil rangli şişa va şişasimon materiallar, fotoelementlar, fotokarşiliklar, televizor trubkalarining yoruğlikka sezgir qatlamlarini tayyorlaşda, galliy selenid lazer texnikasida, simob selenid magnit maydoni kuçlanişini ölçaydigan asboblarda qöllanadi. Oraliq metallar (şuningdek, lantanoid va aktinoidlar) ning selenidlari yuqori traga çidamli yarimötkazgiç qurilmalarda, maşina işqalaniş qismlarida qattiq surkama sifatida işlatiladi.
Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЛЕН [юн. Selene — Ой (аввалроқ кашф этилган теллурнинг аналоги сифатида номланган), лот. Selenium], Se — Менделеев даврий системасининг VI гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 34, ат. м. 78,96. Табиатда 6 та барқарор изотопи мавжуд: 74Se(0,87%), 76Se(9,O2%), 77Se(7,58%), 78Se(23,52%), 80Se(49,82%), 82Se(9,19%). 16 та радиоактив изотопларидан фақат 75Se(T1/2=121 кун) амалий аҳамиятга эга. С.ни Й. Я. Берцелиус 1817 й.да кашф этган.
С. Ер пўстининг масса жиҳатдан 510 6% ини ташкил қилади. Муҳим минераллари жумласига кумуш, қўрғошин, симоб ва мис селенидлари AgSe — науманит, PbSe — клаусталит, HgSe — тиманит, Cu2Se — берцелианит, Hg(Se, S) — онофрит ва селенит кислотанинг мисли тузи CuSeO32H20 — хальком е н и т киради. С. жигарранг тусли тўқ кулранг модда. Ьир неча модификацияси бор. Улардан оддий шароитда энг баркарори кристалл ҳолдаги кулранг С. Суюкланиш т-раси 217°, қайнаш т-раси 685°, зичлиги 4,81 г/см3.
С.нинг энг ажойиб хусусияти шундаки, ёруғлик нури таъсирида унинг электр ўтказувчанлиги кескин ўзгаради. С. металлмаслар жумласига киради; кимёвий хоссаларига кўра, олтингугуртга ўхшаш, лекин фаоллиги олтингугуртникидан паст. С. ўз бирикмаларида, асосан, —2, +2, +4 ва +6 валентли.
С. сульфат кислота ва целлюлозақоғоз з-дларининг «балчикларидан» ва мисни электролиз йўли б-н тозалашда электролизёр тубига чўкадиган «балчикдан» олинади.
С. яримўтказгичлар техникасида, қизил ва сариқ рангли шиша и.ч.да, металлургия, кимё, фармацевтика ва резина саноатида қўлланади. Бирикмалари заҳарли. Кўпчилик тирик организм тўқимасида 0,01 дан 1 мг/кг гача С. бўлади. Баъзи ўсимликлар учун С. ҳаётий зарур элемент. Инсон ва ҳайвонларнинг С.га бўлган эҳтиёжи 50— 100 мкг/кг. Ҳайвонларнинг кунлик озуқасида С.нинг микдори 2 мг/кгдан кўп бўлса, кучли заҳарланиш кузатилади. Селен бирикмалари. С.нинг SeO, SeO2 ва SeO3 таркибли оксидлари мавжуд. С. (II) оксид SeO фақат юқори траларда буғ ҳолатида барқарор. C.(IV)оксид SeO2 — оқ рангли ялтироқ тетрагонал панжарали кристалл модда. Зичлиги 3,954 г/см3, сублимацияланади, уни фақат кавшарланган идишлардагина суюклантириш мумкин (суюқланиш т-раси 340—390°).
С. (VI) оксид SeO3 нинг суюкланиш т-раси 118,5°. Атмосфера босимида 185°да парчаланади. Селенат кислота H2Se04 ни дегидратлаш йўли б-н олинади. Сувда эриб, Н28еО4ҳосил қилади. Кимёвий жиҳатдан жуда фаол, кучли оксидловчи: олтингугуртни SO гача; қизил фосфорни Р2О5 гача оксидлайди.
С. галогенлар б-н реакцияга киришиб SeF6, SeF4 SeCl4 SeBr4 Se2Cl2 ва б. бирикмалар ҳосил қилади.
С. гексафторид SeF6 — хона т-расида рангсиз газ, суюкланиш т-раси —34,6°; —46,6° да сублимацияланади. С. тетрафторид SeF4 — рангсиз суюклик, суюкланиш т-раси 13,2°, қайнаштраси93°. С. тетрахлорид SeO4 — рангсиз кристалл модда, суюкланиш т-раси 305° (босим остида), 196° да сублимацияланади. С. тетрабромид SeBr4 — беқарор сариқ рангли модда, кучсиз қиздирилганда тўқ қизил рангли Se2Br2 га айланади. Қуй и хлорид Se2Cl2 — жигаррангқизил суюклик (суюкланиш т-раси —85°, қайнаш т-раси 127130°).
С. дигалогенидлар SeCl2 ва SeBr2 фақат буғ ҳолатда мавжуд. С.нинг SeF2, SeOCl2 ва SeOBr2 таркибли оксигалогенидлари олинган. С. фтороксид SeOF2 — хона т-расида суюклик, суюкланиш т-раси 4,6°, кайнаш т-раси 124°. С. хлороксид SeOCl2 — сариқ рангли оғир суюклик, суюкланиш т-раси 11°, қайнаш т-раси 179°, зичлиги 2,44 г/см3. С. бромоксид SeOBr2 — сариққизил рангли қаттиқ модда, суюқланиш т-раси 41,6°, кейинги қиздирилганда парчаланади.
С. нинг углерод б-н CSe, азот б-н (SeN)4 фосфор б-н P4Se3, P2Se3, P2Se5 каби бирикмалари олинган. С. водород б-н бевосита бирикиб сувда эрувчан кўланса ҳидли, заҳарли газ — водород селенид H2Se ҳосил қилади. Бу кислотанинг тузлари селенидлар техникада муҳим аҳамиятга эга. Pyx ва кадмий селенидлари ёрқин қизил рангли шиша ва шишасимон материаллар, фотоэлементлар, фотокаршиликлар, телевизор трубкаларининг ёруғликка сезгир қатламларини тайёрлашда, галлий селенид лазер техникасида, симоб селенид магнит майдони кучланишини ўлчайдиган асбобларда қўлланади. Оралиқ металлар (шунингдек, лантаноид ва актиноидлар) нинг селенидлари юқори трага чидамли яримўтказгич қурилмаларда, машина ишқаланиш қисмларида қаттиқ суркама сифатида ишлатилади.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.