Selen

Selen (lotinça Selenium; kimyoviy belgisi Se) — Mendeleyev davriy tizimining VI guruhiga (zamonaviy jadvalda 16-guruh) mansub kimyoviy element, tartib raqami 34. ÖzME'ga köra, uning atom massasi 78,96. Selen nometallar qatoriga kiradi, kimyoviy jihatdan oltingugurtga yaqin, ammo undan sustroq reaksiyaga kirişadi. Elementning eng diqqatga sazovor xususiyati — yoruğlik tuşganda elektr ötkazuvçanligining keskin özgarişi.1

Nom yunonça Selene — «Oy» sözidan olingan. ÖzME izohiça, element özidan avval topilgan tellurning kimyoviy öxşaşi bölgani uçun şunday atalgan; rusça Vikipediya ham tellur Yer nomini olganini, selen esa tabiatda unga hamroh bölib uçrağani uçun Oy nomini olganini qayd etadi.

Ikkala manbaga köra, selenni 1817-yilda şved kimyogari Yens Yakob Berselius kaşf etgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1873-yilda Uilobi Smit kulrang selenning elektr qarşiligi yoritilganlikka boğliq ekanini aniqlagan; bu kaşfiyot yoruğlikka sezgir elementlar yaratişga asos bölgan, 1879-yilda esa Aleksandr Bell yaratgan fotofonda selenli element qöllangan. 1930-yillardan selen töğrilağiçlari işlatila boşlagan va ular 1970-yillargaça kremniy asboblari bilan almaştirilgan.

ÖzME'ga köra, tabiiy selen 6 ta barqaror izotopdan iborat, ularning eng köp tarqalgani — selen-80 (taxminan 50 foiz). Radioaktiv izotoplar orasida amaliy ahamiyatga ega bölgani — yarim yemiriliş davri 121 kun bölgan selen-75. Rusça Vikipediyada Yer pöstidagi selen miqdori tonnasiga 500 milligramm atrofida deb baholanadi va uning 37 ta minerali ma'lum ekani aytiladi. Selen minerallari asosan kumuş, qörğoşin, simob va mis selenidlaridir (naumannit, klaustalit, timannit, berselianit va boşqalar). Element köpinça sulfid rudalarida oltingugurt örnini egallab uçraydi, şu bois sanoat uçun asosiy xomaşyo ham sulfid konlari hisoblanadi.

Selen bir neça allotropik şaklda mavjud. Oddiy şaroitda eng barqarori — kristall tuzilişli kulrang selen. ÖzME'da uning suyuqlaniş harorati 217°, qaynaş harorati 685°, ziçligi 4,81 g/sm³ deb körsatilgan; rusça Vikipediya kulrang selen uçun 221 °C va 685 °C ni keltiradi. Bundan taşqari qizil kristall, qizil amorf va qora şişasimon şakllari ham bor. Kulrang selen teşikli ötkazuvçanlikka ega yarimötkazgiç hisoblanadi.

Birikmalarida selen asosan −2, +2, +4 va +6 valentlikni namoyon qiladi. U SeO, SeO₂ va SeO₃ oksidlarini hosil qiladi; ulardan SeO₃ kuçli oksidlovçidir. Galogenlar bilan SeF₆, SeF₄, SeCl₄ kabi birikmalar beradi. Vodorod bilan bevosita birikib, öta zaharli va yoqimsiz hidli gaz — vodorod selenidni hosil qiladi; uning tuzlari, ya'ni selenidlar texnikada muhim örin tutadi.

ÖzME'ga köra, selen sulfat kislota va sellyuloza-qoğoz işlab çiqarişida hosil böladigan çökindilardan hamda misni elektrolitik tozalaş jarayonida elektrolizyor tubiga çökadigan şlamdan ajratib olinadi. Rusça Vikipediyaga köra ham asosiy manba mis elektrolizi şlami bölib, unda selen kumuş selenidi holida uçraydi; selen oksidlab kuydiriş va keyin qaytariş usullari bilan ajratiladi.

Selen va uning birikmalari yarimötkazgiçlar texnikasida, metallurgiya, kimyo, farmatsevtika va rezina sanoatida işlatiladi. Şişani qizil va puşti rangga böyaş uçun ham qöllanadi; rusça Vikipediyaga köra, şunday şişa «selen yoquti» deb ataladi. ÖzME rux va kadmiy selenidlarining fotoelementlar, fotoqarşiliklar va televizor trubkalarining yoruğlikka sezgir qatlamlarida, galliy selenidining lazer texnikasida, simob selenidining magnit maydonini ölçaydigan asboblarda işlatilişini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, selen-75 izotopi defektoskopiyada gamma-nurlaniş manbai sifatida qöllanadi.

Selen tirik organizmlar uçun zarur mikroelement, biroq köp birikmalari zaharli. ÖzME'ga köra, köpçilik organizmlar töqimasida bir kilogrammga 0,01 dan 1 milligrammgaça selen böladi, hayvonlar ozuqasida uning miqdori bir kilogrammga 2 milligrammdan oşsa, kuçli zaharlaniş kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, selen ayrim oqsillarning faol markazida selenotsistein aminokislotasi şaklida uçraydi, inson tanasida 10—14 mg selen bor, kunlik ehtiyoj esa 70—100 mikrogramm atrofida. Uning yetişmasligi bir qator kasalliklarga, ortiqçasi esa zaharlanişga olib keladi.