Sellyuloza
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5–6-b. — ziyouz.com
Sellyuloza (frans. cellulose, lot. cellula — hujayra) angidro-Bglyukozalarning elementar zvenolaridan tuzilgan polisaxarid: (C6H5O5) l; poli-1,4 p-D-glyukopiranozil-D-glyukopironozadan iborat. S. makromolekulalarida angidroglyukoza zvenolari b-n bir qatorda boşqa monosaxarid (geksozalar va pentozalar) hamda uron kislota bölişi mumkin. S., asosan, ba'zi ösimlik uruğlari tukida, mas, çigit tukida (97—98%), yoyuçda (40—50%, quruq modda hisobida), kanop poya tolasi, ösimlik qobiğining içki qatlami (mas, ziğir, ramida 80—90%, jutda 75% va h.k.), bir yillik ösimlik poyalari (qamiş, makkajöxori, boşoqli ösimlik, kungaboqar)da 30—40% böladi. Toza holdagi S. ta'msiz, tolasimon oq modda.
S. tabiiy materiallardan S. bölmagan komponentlarni parçalovçi yoki erituvçi reagentlar ta'sir ettirib ajratib olinadi. S.ni ajratib oliş usuli ösimlik materialining tarkibi va tuzilişiga boğliq. Paxta tolasidan S.ni olişda yumşoq usul qöllanadi. Paxta tolasi öyuvçi natriy (IaON)ning 1,5—3% li eritmasi b-n 3—10 atm. bosimda 3-6 soat qaynatilib, oksidlovçilar b-n oqartiriladi. Mol. m. kiçik bölgan polisaxaridlar (pentozanlar, geksozanlar, uron kislota), yoğ va mum eritmaga ötadi.
S.ni yoğoçdan ajratib olişda (yoğoçda 40—50% S., 5—10% geksozanlar, 10— 20% pentozanlar, 20—30% lignin, 2—5% smola va b. aralaşmalar bölib, ular murakkab morfologik tuzilişga ega bölganligi uçun) murakkab işlov beriş usuli yoğoç taraşalarini sulfitli yoki sulfatli qaynatiş usuli qöllanadi. Sulfitli qaynatiş usuli yuqori sifatli qoğoz va karton tayyorlaşda, sulfatli qaynatiş usuli esa buklamali (gofrirli) karton, qop qoğozi tayyorlaşda qöllanadi.
S. oq rangli tolali material, ziçligi 1,52—1,54 g/sm3 (20°da). Kimyoviy tabiatiga köra, S. köp atomli spirtdir. Makromolekula elementar zvenosida gidroksil guruhi bölganligidan S. işqoriy metallar va asoslar b-n reaksiyaga kirişadi. S.ga konsentrlangan işqor eritmasi ta'sir ettirilganda kimyoviy reaksiyalar b-n bir qatorda fizik-kimyoviy jarayonlar ham keçadi, ya'ni S. bökadi. S.ning konsentrlangan NaOH eritmasi b-n reaksiyaga kirişişidan töqimaçilik sanoatida sun'iy tolalar va oddiy S. efirlari i.ç.da foydalaniladi. Yangi qimmatli texnik xossalarga ega bölgan S. materiallari olişda tikilgan sopolimerlar sintezining amaliy ahamiyati muhim. Mas, polielektrolitlar (poliakril kislota, polimetil vinilpiridin) b-n tikilgan S. sopolimerlardan ion almaşingan töqimalar, tolalar va plyonkalar sifatida foydalaniş mumkin. S. makromolekulasining oddiy zvenosida gidroksil guruh borligi uçun ulardan oddiy va murakkab efirlar oliş mumkin. Bu birikmalar qimmatli xossalarga ega bölganligidan, turli texnika sohalarida tolalar, plyonkalar, lok va elektr izolyatsiya krplamalari, neft va töqimaçilik sanoatida suspenziya stabilizatorlari hamda quyultirgiçlari sifatida qöllanadi (yana q. Sellyuloza efirlari).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦЕЛЛЮЛОЗА (франц. cellulose, лот. cellula — ҳужайра) ангидро-Бглюкозаларнинг элементар звеноларидан тузилган полисахарид: (С6Н5О5) л; поли-1,4 p-D-глюкопиранозил-D-глюкопиронозадан иборат. Ц. макромолекулаларида ангидроглюкоза звенолари б-н бир қаторда бошқа моносахарид (гексозалар ва пентозалар) ҳамда урон кислота бўлиши мумкин. Ц., асосан, баъзи ўсимлик уруғлари тукида, мас, чигит тукида (97—98%), ёючда (40—50%, қуруқ модда ҳисобида), каноп поя толаси, ўсимлик қобиғининг ички қатлами (мас, зиғир, рамида 80—90%, жутда 75% ва ҳ.к.), бир йиллик ўсимлик поялари (қамиш, маккажўхори, бошоқли ўсимлик, кунгабоқар)да 30—40% бўлади. Тоза ҳолдаги Ц. таъмсиз, толасимон оқ модда.
Ц. табиий материаллардан Ц. бўлмаган компонентларни парчаловчи ёки эритувчи реагентлар таъсир эттириб ажратиб олинади. Ц.ни ажратиб олиш усули ўсимлик материалининг таркиби ва тузилишига боғлиқ. Пахта толасидан Ц.ни олишда юмшоқ усул қўлланади. Пахта толаси ўювчи натрий (ЫаОН)нинг 1,5—3% ли эритмаси б-н 3—10 атм. босимда 3-6 соат қайнатилиб, оксидловчилар б-н оқартирилади. Мол. м. кичик бўлган полисахаридлар (пентозанлар, гексозанлар, урон кислота), ёғ ва мум эритмага ўтади.
Ц.ни ёғочдан ажратиб олишда (ёғочда 40—50% Ц., 5—10% гексозанлар, 10— 20% пентозанлар, 20—30% лигнин, 2—5% смола ва б. аралашмалар бўлиб, улар мураккаб морфологик тузилишга эга бўлганлиги учун) мураккаб ишлов бериш усули ёғоч тарашаларини сульфитли ёки сульфатли қайнатиш усули қўлланади. Сульфитли қайнатиш усули юқори сифатли қоғоз ва картон тайёрлашда, сульфатли қайнатиш усули эса букламали (гофрирли) картон, қоп қоғози тайёрлашда қўлланади.
Ц. оқ рангли толали материал, зичлиги 1,52—1,54 г/см3 (20°да). Кимёвий табиатига кўра, Ц. кўп атомли спиртдир. Макромолекула элементар звеносида гидроксил гуруҳи бўлганлигидан Ц. ишқорий металлар ва асослар б-н реакцияга киришади. Ц.га концентрланган ишқор эритмаси таъсир эттирилганда кимёвий реакциялар б-н бир қаторда физик-кимёвий жараёнлар ҳам кечади, яъни Ц. бўкади. Ц.нинг концентрланган NaOH эритмаси б-н реакцияга киришишидан тўқимачилик саноатида сунъий толалар ва оддий Ц. эфирлари и.ч.да фойдаланилади. Янги қимматли техник хоссаларга эга бўлган Ц. материаллари олишда тикилган сополимерлар синтезининг амалий аҳамияти муҳим. Мас, полиэлектролитлар (полиакрил кислота, полиметил винилпиридин) б-н тикилган Ц. сополимерлардан ион алмашинган тўқималар, толалар ва плёнкалар сифатида фойдаланиш мумкин. Ц. макромолекуласининг оддий звеносида гидроксил гуруҳ борлиги учун улардан оддий ва мураккаб эфирлар олиш мумкин. Бу бирикмалар қимматли хоссаларга эга бўлганлигидан, турли техника соҳаларида толалар, плёнкалар, лок ва электр изоляция крпламалари, нефть ва тўқимачилик саноатида суспензия стабилизаторлари ҳамда қуюлтиргичлари сифатида қўлланади (яна қ. Целлюлоза эфирлари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.