Senegal
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296–300-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Senegal (Senegal), Senegal Respublikasi (Republique du Senegal) — Ğarbiy Afrikada joylaşgan davlat. Mayd. 196,2 ming km2. Aholisi 10,6 mln. kişi (2002). Poytaxti — Dakar ş. Ma'muriy jihatdan 10 viloyat (region)ra bölinadi.
Davlat tuzumi. S — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 2001 y. 7 yanv. da ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Abdulay Vad), u umumiy töğri yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va yana bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Millat majlisi (parlament) va ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. S hududining aksariyat qismi Atlantika okeani sohiliga qarab pasayib boradigan pastbaland tekislikdan iborat. Şim.dagi sohil çiziği tekis, jan.da daryolarning estuariylari b-n biroz parçalangan. S. hududida temir ruda, fosforit, alyumofosfat, qalay, mis, ohaktoş, volfram, tantal, toştuz, boksit, neft, niobiy, marmar konlari topilgan. Iklimi subekvatorial, şim.da quruq va jan.da nam iqlim. Örtaça oylik tra yil davomida deyarli özgarmaydi (yanv.da 23°, iyulda 28°). Yillik yoğin şim.da 250—300 mm dan jan. da 1500 mm gaça. Yirik daryolari — Senegal, Gambiya va Kazamans. Qizilqönğir tuproklar köproq uçraydi. Şim.da çala çöl ösimliklari usadi, krlgan joylarda savannalar va siyrak örmonlar bor. Hayvonot dunyosi: savannalarda kiyik, milliy boğlarda çiyaböri, sirtlon, qoplonlar yaşaydi. Kemiruvçilar, quşlar, sudralib yuruvçilar va haşarot köp. Qirğoq böyi suvlari baliqqa boy. Tabiatni saklaş maqsadida Juj, NiokoloKoba, DeltaSaluma va b. milliy boğlar taşkil etilgan.
Aholisining köpçilik qismini (87%) ğarbiy atlantika tillari oilasiga kiruvçi volof, fulbe, serer, diola va b. xalqlar taşkil etadi; arablar, yevropaliklar (asosan, fransuzlar) ham yaşaydi. Rasmiy til — fransuz tili. Şahar aholisi 42,3%. Aholining aksariyati musulmonlar. Katoliklar ham bor. Yirik şaharlari: Dakar, Kaolak, Tiyes.
Tarixi. S. hududida paleolit davrida manzilgoxlar paydo bölgan. Örta asrlarda bu yerlar töla yoki qisman Gana, Mali, Songay davlatlari tarkibiga kirgan. 9—18-a.larda S hududida bir neça davlat paydo bölgan. 15-a.da bu yerga portugallar bostirib kirib, fil suyagi, aqoqiyo, oltin qumni taşib keta boşlagan, 16-a. dan qul savdosini avj oldirgan. 17-a. dan fransuzlarning kirib kelişi boşlangan. 1895 y. S hududi Fransuz Ğarbiy Afrikasi tarkibiga kiritildi. 1-jahon uruşidan keyin S.da dastlabki siyosiy taşkilotlar vujudga keldi. 1939— 45 y.lardagi 2-jahon uruşi vaqtida S. hududi «Ozod Fransiya»ning tayanç bazalaridan biri, ittifoqçilarning muhim harbiydengiz bazasi böldi. Uruşdan söng S.da milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1958 y. referendum natijalariga köra, S. Fransiya hamjamiyati tarkibidagi özini özi boşqaruvçi respublikaga aylandi. 1959 y. yanv.da S va Fransiya Sudani Mali Federatsiyasiga birlaşdi. 1960 y. 4 apr.dagi bitimga muvofiq, Federatsiyaga mustaqillik berildi. 20 avg. da S. Federatsiyadan çikdi va mustaqil respublika deb e'lon qilindi. S. 1960 y.dan BMTa'zosi. Milliy bayrami — 4 apr. — Mustaqillik kuni (1960).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Sotsializm va birlik harakati partiyasi, 1981 y. asos solingan; Demokratik ittifoq — Mehnat partiyasini tuziş harakati partiyasi, 1974 y. tuzilgan; Milliy demokratik birlaşma partiyasi, 1976 y. taşkil etilgan; Mustaqillik va mehnat partiyasi, 1957 y. asos solingan sobiq S. mustaqilligi afrikaliklar partiyasi yölining davomçisi, ta'sis qurultoyi 1981 y. ötkazilgan; S. demokratik partiyasi, 1974 y. tuzilgan; S. sotsialistik partiyasi, 1948 y. asos solingan; Demokratik yangilaniş partiyasi, 1997 y. taşkil etilgan. S. meqnatkaşlari milliy konfederatsiyasi, 1969 y. tuzilgan.
Xujaligi. S. — iqtisodiy zaif agrar mamlakat. Yalpi mahsulotda q.x.ning uluşi 19%, sanoatning uluşi 17%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 64%. S. eksporti qiymatining yarmiga yaqini q.x.ga töğri keladi, mehnatga layoqatli aholining 3/4 qismi şu sohada band. Yer yonğoq yetiştiriş va uni qayta işlaş muhim ahamiyatga ega (dunyoda yetakçi örinlardan biri). Tariq, maniok, şoli, batat, makkajöxori, moyli palma, paxta ham yetiştiriladi. Mevaçilik va sabzavotçilik b-n şuğullaniladi. Qoramol, qöy, eçki, uy parrandasi boqiladi. Baliq ovlanadi. Sanoatida fosforit (asosan, eksportga), oş tuzi, marmar qazib olinadi. Yiliga örtaça 769 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. I.ç. sanoati, asosan, yer yonğoqni qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Bunday korxonalarning aksariyati Yaşil Burun ya.o.da joylaşgan. Yengil sanoat tarmoqlaridan töqimaçilik va poyabzal (Dakarda) i.ç. rivojlangan. Sement, mebel, taxta tiliş, metallsozlik, kimyo sanoati (fosforit asosida öğit i.ç.) va neftni qayta işlaş korxonalari bor. Hunarmandçilik qad. soha hisoblanadi. Temir yöllar uz. 0,9 ming km, avtomobil yöllari uz. 14,6 ming km. Senegal daryosida kema qatnaydi. Dengiz porti va xalqaro aeroporti — Dakar. Çetga yer yonğoq moyi, kunjara, fosforit çiqaradi, çetdan oziq-ovqat, maşina va asbobuskuna, töqimaçilik mahsulotlari, poyabzal, neft keltiradi. Asosan, Fransiya, Kamerun, Italiya b-n savdo kiladi. Pul birligi — afrika franki.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Ta'lim tizimi fransuzça uslubda taşkil topgan. Birinçi boşlanğiç maktab 1816 y., birinçi kollej 1843 y. oçilgan. Mustaqillik e'lon qilingan paytda aholining 95% savodsiz edi. 1963 y. 6 yoşdan 12 yoşgaça majburiy boşlanğiç ta'lim töğrisida qonun qabul qilindi. Boşlanğiç maktab 6 y.lik. Örta maktabda öqiş 7 yil: 4 y. töliqsiz örta (kollej) va 3 y. töliqörta (litsey). Hunartexnika ta'limi boşlanğiç maktab negizidagi hunar maktabida (3 y.), texnika kollejida (4 y.), texnika litseyida (7 y.) amalga oşiriladi. Oliy ta'lim tizimida Dakar un-ti (1949), Gor mutatsiya un-ti faoliyat körsatadi. Ularda öqiş muddati 4 y.dan 6 y.gaça. lllyningdek, oliy kollejlar: Dakarda veterinariya tibbiyot maktabi, milliy ma'muriy maktab, Tiyesda politexnika maktabi va b. bor. Kutubxonalari: Dakarda S. arxivi kutubxonasi b-n (1913), Qora Afrika fundamental in-tining kutubxonasi (1938), un-t kutubxonasi (1952), Tiyesda Politexnika maktabining kutubxonasi. Muzeylari: Dakarda Afrika san'ati muzeyi (1936), Qora Afrika Fundamental in-ti muzeyi, Gorda Tarix muzeyi, Dengiz muzeyi (1959) va b.
Ilmiy muassasalarning kupi Dakar un-ti tarkibiga kiradi, ularning eng yirigi Qora Afrika Fundamental inti. Bundan taşqari, Milliy arxiv (1913), Milliy san'at in-ti (1972), Fantexnika tadqiqotlari byurosi, Q.x. instituti (1974, 10 ilmiy markaz va lab.lari b-n birga), Paster in-ti (1896), Afrika mintaqaviy texnologiya markazi (1977), Afrika iqtisodiyotni rivojlantiriş va rejalaş muammolari in-ti (1963), Tropik örmonni örganiş markazi (1966), ilmiy jamiyatlar va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telakörsatuvi. Eng muhim gaz. va jur. lari: «Soley» («Quyoş», kundalik umummilliy gaz., 1970 y.dan), «Jurnal ofisyel de la Repyublik dyu Senegal» («Senegal Respublikasining rasmiy gazetasi», hukumatga qaraşli haftalik rasmiy xabarnoma, 1856 y.dan), «Sopi» (haftalik gaz.), «Daan doole» («Mehnatkaş», oylik gaz., 1982 y.dan), «Karfur» («Çorraha», 2—3 oyda bir marta çiqadigan gaz., 1984 y.dan), «Politisyen» («Siyosatçi», oylik hajviy gaz., 1977 y.dan), «Yunite Afriken» («Afrika birligi», oylik gaz., 1974 y.dan), «Afrika» (oylik jur., 1962 y.dan), «Gestu» («Tadqiqot», 2 oyda bir marta çikadigan nazariy jur.), «Taksau» («Qözğol», oylik jur., 1977 y.dan), «Etiopik» (oylik ijtimoiy-siyosiy va adabiy jur., 1975 y.dan). S. axborot agentligi — SAA — hukumat axborot agentligi; S. radioeşittiriş va telekörsatuv boşqarmasi — xukumat mahkamasi, 1972 y. tuzilgan.
Adabiyoti fransuz va mahalliy tillarda. S.da baxşigriotlar ijro etadigan qad. oğzaki şe'riy an'ana mavjud. Mustaqillik e'lon qilingandan keyin mahalliy milliy tillarda yozuv paydo böla boşladi. Bakari Dialloning öz hayoti asosida yozgan «KuçSahovat» qissasi (1926, birinçi adabiy asar hisoblanadi)dan söng Usmon Sose Diopning «Karim» (1935), «Parij saroblari» (1937) romanlari bosilib çiqdi. 2-jahon uruşidan söng adabiyotning rivoji jadallaşdi. L. Sengorning çuqur milliy şe'riyati xalqni ozodlik kuraşiga ruhlantirdi. 50—60y.larda Abdulay Saji, Şayx Xamidu Kan, U. Semben romanlari dunyo yuzini kördi. U. Semben «Vatanim mening, öktam xalqim mening», «Xarmattan — issiq şamol» romanlarini milliy ozodlik kuraşi mavzuiga bağişladi. Yoş avlodga mansub şoirlardan Malik Fall va Ibrohim Sourang, dramaturglardan Lamin Diakxate, Amadu Sisse Dia, Mamadu Traore Diop va Şeyk Ndaolar ijtimoiy muammolarga, xalqning qahramonona ötmişiga köp e'tibor berdilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Örta asrlar madaniyat yodgorliklaridan unçalik baland bölmagan doirasimon daxmalar, töğri burçakli va doira kesimli megalitmengirlar (12—14-a.lar, Tambakunda yaqinida), zör mahorat b-n işlangan zargarlik buyumlari: kumuş va tilla marjonlar, turli zebziynatlar, sopol va mis idişlar saqlanib qolgan. Aholining turar joylari şoxşabbadan törtburçak şaklda işlangan tomi tört nişabli çaylalar bölib, sirti va içi loy b-n suvaladi (garbiy tumanlarda), aylanma şakldagi kulbalar tomi konus tarzida ötölan b-n yopiladi, töğri burçakli bostirma kulbalar ham uçraydi (şarqiy tumanlarda). Peşayvon b-n öralgan çöziq doirasimon turar joylar jan. tumanlarga xosdir. Ularning old tomoni qizil va kök rangda jonivorlar va zamonaviy texnika — samolyot hamda paroxod rasmlari b-n bezatiladi. S.ga islom dini kirib kelişi tufayli maçitlar kurila boşladi. Ular orasida Tubadagi taqasimon ravokdi maçit diqqatga sazavordir. U hovlisining atrofi peşayvonlar va tört tarafi 8 qirrali minoralardan iborat qilib, Şim. Afrikaning örta asrlar me'morligi uslubida qurilgan. 20-a.da şaharlarda (asosan, Dakarda) zamonaviy turar joylar, f-ka, meqmonxona, ma'muriy binolar qurişga kirişildi. Köp qavatli uylar oftob tösqiç qurilmalar b-n tropik iqlimga moslab fransuz funksionalizmi ruhida qurildi. 1960 y.dan keyin 1 — 2 qavatli beton uylardan iborat işçi şaharçalari barpo etiş avj oldi. Mamlakatda an'anaviy badiiy xunarmandçilik (yoğoçdan rözğor anjomlari va mebel, sopoldan turli idiş va bezak buyumlari, novdadan savat, sumka, belboğlar, timsoh va ilon terisidan buyumlar yasaş), badiiy töquvçilik urf bölgan. Ular «Dakar rassomlik maktabi» uslubida ziynatlanadi.
Musiqasi. S. musiqasi qadimdan Gvineya, Mali, SyerraLeone va b. mamlakat xalqlari musiqasi b-n birga rivojlanib kelgan. 12-a.dan arab, 15— 16-a. lardan yevropaliklar musiqasi ta'siri sezila boşlagan. S. xalqining çolğu asboblari: yumaloq qovoq pustidan yasalgan barabanlar, kum soat şaklidagi 2 membranali baraban, şaqildoq, tartarak, qöngiroq; turli ksilofon, balafon, fleytalar ham keng tarqalgan. Mehnat, sevgi qöşiqlari, bolalarga atalgan aşulalar, ajdodlar ruhini uluğlovçi tarixiy ertak qöşiqlari, raqsga moslab aytiladigan marosim qöşiklari mavjud. Aksariyat bir ovozlilik, faqat jan. xalqlarida köp ovozlilik S. musiqasiga xos xususiyatdir. An'anaviy musiqaning asosiy ijroçilari griotlardir. 20-a. ning 60y.laridan musiqa san'ati muammolari b-n şuğullanuvçi öquv va ilmiy muassasalar paydo böla boşladi. Radioeşittiriş (1926 y.dan) va telekörsatuv (1964 y.dan) musiqiy eşittirişlarga katga e'tibor beradi. Dakarda turli san'at festivallari ötkazib turiladi.
Teatrining rivojlanişida xalq baxşilari — griotlar köp ijodiy mehnat qildilar. Dastlabki teatrlar maktablarda taşkil etildi. 1933 y. Dakardagi Uilyam Ponti nomidagi maktab teatrida Afrika hayotidan hikoya qiluvçi spektakllar fransuz tilida sahnalaştirildi. Mamlakat mustaqillikka erişgaç, S. teatri rivojlanib, Afrika mamlakatlari orasida yetakçi bölib qoldi. 1961 y. Milliy balet ansambli taşkil etildi, uning dasturida raqs, pantomima, musiqali drama va vokal sahnalar bor. 1965 y. Dakarda milliy teatr binosi qurildi. Havaskorlik teatri rivoj topdi. 1969 y. Havaskorlik teatri federatsiyasiga aylantirildi.
Kinosi. 20-a.ning 50y.larida Fransiyada ta'lim olayotgan afrikalik talabalar hayotini tasvirlovçi «Senadagi Afrika» (1955, rej.lar P. Vyeyra, M.Sarr) filmi S. kinematografiyasi boşlanişiga turtki böldi. S. mustaqilligi e'lon qilingaç, «Millatning tuğilişi» (1961) va «Lamb» (1963, rej. P. Vyeyra), «Tubadagi katta ibodatxona» (1961, rej. B. Sengor) va b. hujjatli filmlar yaratildi, ularda xalqning mustaqillik va milliy madaniy an'analar uçun kuraşi aks ettirildi. Yozuvçi va rej. U. Sembenning «Aravaçali kişi» (1963) filmi xalqaro jamoatçilikning e'tiborini qozondi. «...lik qoratanli» (1966), «Mandat» (1968), «Sedda» (1977) va b. filmlarida rej. eski va yangi mustamlakaçilikka karşi kuraş jarayonida milliy ongning ösişi muammolarini kötarib çiqdi. Keyingi yillarda «Ayol» (rej. M. Traore), «Bezori» (rej. J. Mambeti), «Karim», «Baks» (rej. M. Tiam), «Sertifikat» (rej. T.Av), «Getitey» (rej. S.Nyay) badiiy filmlari yaratildi. SENEKA (Seneca) Lutsiy Anney (taxm. mil. av. 4, Kordova, Ispaniya — mil. 65, Rim) — Rim faylasufi, yozuvçi, davlat arbobi. Rim imperatori Neronning tarbiyaçisi va maslahatçisi; unga s u i q a s d qilişda ayblangan va özini öldirgan. S. stoitsizmning yirik vakillaridan biri. U tabiat va inson mohiyati hakida keng bilimga ega bölgan, adabiy uslubni juda yaxşi egallagan. S.ning falsafiy qaraşlari ziddiyatli. U falsafani hayotda axloqiydiniy qöllanma deb bilgan. «Lutsiliyga xatlar» falsafiy asari, «Himmat haqida», «Rahmşafqat haqida», «Ruhiy xotirjamlik haqida» va b. risolalarida tarkidunyo qiliş, ölim va taqsirni nazarpisand qilmaslik, extiroslardan xoli böliş, kişilarning axloqiy tengligi masalalari yoritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕНЕГАЛ (Senegal), Сенегал Республикаси (Republique du Senegal) — Ғарбий Африкада жойлашган давлат. Майд. 196,2 минг км2. Аҳолиси 10,6 млн. киши (2002). Пойтахти — Дакар ш. Маъмурий жиҳатдан 10 вилоят (region)ra бўлинади.
Давлат тузуми. С — республика. Амалдаги конституцияси 2001 й. 7 янв. да маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Абдулай Вад), у умумий тўғри яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва яна бир марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллат мажлиси (парламент) ва ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. С ҳудудининг аксарият қисми Атлантика океани соҳилига қараб пасайиб борадиган пастбаланд текисликдан иборат. Шим.даги соҳил чизиғи текис, жан.да дарёларнинг эстуарийлари б-н бироз парчаланган. С. ҳудудида темир руда, фосфорит, алюмофосфат, қалай, мис, оҳактош, вольфрам, тантал, тоштуз, боксит, нефть, ниобий, мармар конлари топилган. Иклими субэкваториал, шим.да қуруқ ва жан.да нам иқлим. Ўртача ойлик тра йил давомида деярли ўзгармайди (янв.да 23°, июлда 28°). Йиллик ёғин шим.да 250—300 мм дан жан. да 1500 мм гача. Йирик дарёлари — Сенегал, Гамбия ва Казаманс. Қизилқўнғир тупроклар кўпроқ учрайди. Шим.да чала чўл ўсимликлари усади, крлган жойларда саванналар ва сийрак ўрмонлар бор. Ҳайвонот дунёси: саванналарда кийик, миллий боғларда чиябўри, сиртлон, қоплонлар яшайди. Кемирувчилар, қушлар, судралиб юрувчилар ва ҳашарот кўп. Қирғоқ бўйи сувлари балиққа бой. Табиатни саклаш мақсадида Жуж, НиоколоКоба, ДельтаСалума ва б. миллий боғлар ташкил этилган.
Аҳолисининг кўпчилик қисмини (87%) ғарбий атлантика тиллари оиласига кирувчи волоф, фульбе, серер, диола ва б. халқлар ташкил этади; араблар, европаликлар (асосан, французлар) ҳам яшайди. Расмий тил — француз тили. Шаҳар аҳолиси 42,3%. Аҳолининг аксарияти мусулмонлар. Католиклар ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Дакар, Каолак, Тиес.
Тарихи. С. ҳудудида палеолит даврида манзилгохлар пайдо бўлган. Ўрта асрларда бу ерлар тўла ёки қисман Гана, Мали, Сонгай давлатлари таркибига кирган. 9—18-а.ларда С ҳудудида бир неча давлат пайдо бўлган. 15-а.да бу ерга португаллар бостириб кириб, фил суяги, ақоқиё, олтин қумни ташиб кета бошлаган, 16-а. дан қул савдосини авж олдирган. 17-а. дан французларнинг кириб келиши бошланган. 1895 й. С ҳудуди Француз Ғарбий Африкаси таркибига киритилди. 1-жаҳон урушидан кейин С.да дастлабки сиёсий ташкилотлар вужудга келди. 1939— 45 й.лардаги 2-жаҳон уруши вақтида С. ҳудуди «Озод Франция»нинг таянч базаларидан бири, иттифоқчиларнинг муҳим ҳарбийденгиз базаси бўлди. Урушдан сўнг С.да миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1958 й. референдум натижаларига кўра, С. Франция ҳамжамияти таркибидаги ўзини ўзи бошқарувчи республикага айланди. 1959 й. янв.да С ва Франция Судани Мали Федерациясига бирлашди. 1960 й. 4 апр.даги битимга мувофиқ, Федерацияга мустақиллик берилди. 20 авг. да С. Федерациядан чикди ва мустақил республика деб эълон қилинди. С. 1960 й.дан БМТаъзоси. Миллий байрами — 4 апр. — Мустақиллик куни (1960).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Социализм ва бирлик ҳаракати партияси, 1981 й. асос солинган; Демократик иттифоқ — Меҳнат партиясини тузиш ҳаракати партияси, 1974 й. тузилган; Миллий демократик бирлашма партияси, 1976 й. ташкил этилган; Мустақиллик ва меҳнат партияси, 1957 й. асос солинган собиқ С. мустақиллиги африкаликлар партияси йўлининг давомчиси, таъсис қурултойи 1981 й. ўтказилган; С. демократик партияси, 1974 й. тузилган; С. социалистик партияси, 1948 й. асос солинган; Демократик янгиланиш партияси, 1997 й. ташкил этилган. С. меқнаткашлари миллий конфедерацияси, 1969 й. тузилган.
Хужалиги. С. — иқтисодий заиф аграр мамлакат. Ялпи маҳсулотда қ.х.нинг улуши 19%, саноатнинг улуши 17%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 64%. С. экспорти қийматининг ярмига яқини қ.х.га тўғри келади, меҳнатга лаёқатли аҳолининг 3/4 қисми шу соҳада банд. Ер ёнғоқ етиштириш ва уни қайта ишлаш муҳим аҳамиятга эга (дунёда етакчи ўринлардан бири). Тариқ, маниок, шоли, батат, маккажўхори, мойли пальма, пахта ҳам етиштирилади. Мевачилик ва сабзавотчилик б-н шуғулланилади. Қорамол, қўй, эчки, уй паррандаси боқилади. Балиқ овланади. Саноатида фосфорит (асосан, экспортга), ош тузи, мармар қазиб олинади. Йилига ўртача 769 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. И.ч. саноати, асосан, ер ёнғоқни қайта ишлашга ихтисослашган. Бундай корхоналарнинг аксарияти Яшил Бурун я.о.да жойлашган. Енгил саноат тармоқларидан тўқимачилик ва пойабзал (Дакарда) и.ч. ривожланган. Цемент, мебель, тахта тилиш, металлсозлик, кимё саноати (фосфорит асосида ўғит и.ч.) ва нефтни қайта ишлаш корхоналари бор. Ҳунармандчилик қад. соҳа ҳисобланади. Темир йўллар уз. 0,9 минг км, автомобиль йўллари уз. 14,6 минг км. Сенегал дарёсида кема қатнайди. Денгиз порти ва халқаро аэропорти — Дакар. Четга ер ёнғоқ мойи, кунжара, фосфорит чиқаради, четдан озиқ-овқат, машина ва асбобускуна, тўқимачилик маҳсулотлари, пойабзал, нефть келтиради. Асосан, Франция, Камерун, Италия б-н савдо килади. Пул бирлиги — африка франки.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Таълим тизими французча услубда ташкил топган. Биринчи бошланғич мактаб 1816 й., биринчи коллеж 1843 й. очилган. Мустақиллик эълон қилинган пайтда аҳолининг 95% саводсиз эди. 1963 й. 6 ёшдан 12 ёшгача мажбурий бошланғич таълим тўғрисида қонун қабул қилинди. Бошланғич мактаб 6 й.лик. Ўрта мактабда ўқиш 7 йил: 4 й. тўлиқсиз ўрта (коллеж) ва 3 й. тўлиқўрта (лицей). Ҳунартехника таълими бошланғич мактаб негизидаги ҳунар мактабида (3 й.), техника коллежида (4 й.), техника лицейида (7 й.) амалга оширилади. Олий таълим тизимида Дакар ун-ти (1949), Гор мутация ун-ти фаолият кўрсатади. Уларда ўқиш муддати 4 й.дан 6 й.гача. lllyнингдек, олий коллежлар: Дакарда ветеринария тиббиёт мактаби, миллий маъмурий мактаб, Тиесда политехника мактаби ва б. бор. Кутубхоналари: Дакарда С. архиви кутубхонаси б-н (1913), Қора Африка фундаментал ин-тининг кутубхонаси (1938), ун-т кутубхонаси (1952), Тиесда Политехника мактабининг кутубхонаси. Музейлари: Дакарда Африка санъати музейи (1936), Қора Африка Фундаментал ин-ти музейи, Горда Тарих музейи, Денгиз музейи (1959) ва б.
Илмий муассасаларнинг купи Дакар ун-ти таркибига киради, уларнинг энг йириги Қора Африка Фундаментал инти. Бундан ташқари, Миллий архив (1913), Миллий санъат ин-ти (1972), Фантехника тадқиқотлари бюроси, Қ.х. институти (1974, 10 илмий марказ ва лаб.лари б-н бирга), Пастер ин-ти (1896), Африка минтақавий технология маркази (1977), Африка иқтисодиётни ривожлантириш ва режалаш муаммолари ин-ти (1963), Тропик ўрмонни ўрганиш маркази (1966), илмий жамиятлар ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телакўрсатуви. Энг муҳим газ. ва жур. лари: «Солей» («Қуёш», кундалик умуммиллий газ., 1970 й.дан), «Журналь офисьель де ла Репюблик дю Сенегаль» («Сенегал Республикасининг расмий газетаси», ҳукуматга қарашли ҳафталик расмий хабарнома, 1856 й.дан), «Сопи» (ҳафталик газ.), «Даан дооле» («Меҳнаткаш», ойлик газ., 1982 й.дан), «Карфур» («Чорраҳа», 2—3 ойда бир марта чиқадиган газ., 1984 й.дан), «Политисьен» («Сиёсатчи», ойлик ҳажвий газ., 1977 й.дан), «Юните Африкэн» («Африка бирлиги», ойлик газ., 1974 й.дан), «Африка» (ойлик жур., 1962 й.дан), «Гесту» («Тадқиқот», 2 ойда бир марта чикадиган назарий жур.), «Таксау» («Қўзғол», ойлик жур., 1977 й.дан), «Этиопик» (ойлик ижтимоий-сиёсий ва адабий жур., 1975 й.дан). С. ахборот агентлиги — САА — ҳукумат ахборот агентлиги; С. радиоэшиттириш ва телекўрсатув бошқармаси — хукумат маҳкамаси, 1972 й. тузилган.
Адабиёти француз ва маҳаллий тилларда. С.да бахшигриотлар ижро этадиган қад. оғзаки шеърий анъана мавжуд. Мустақиллик эълон қилингандан кейин маҳаллий миллий тилларда ёзув пайдо бўла бошлади. Бакари Диаллонинг ўз ҳаёти асосида ёзган «КучСаҳоват» қиссаси (1926, биринчи адабий асар ҳисобланади)дан сўнг Усмон Сосе Диопнинг «Карим» (1935), «Париж сароблари» (1937) романлари босилиб чиқди. 2-жаҳон урушидан сўнг адабиётнинг ривожи жадаллашди. Л. Сенгорнинг чуқур миллий шеърияти халқни озодлик курашига руҳлантирди. 50—60й.ларда Абдулай Сажи, Шайх Хамиду Кан, У. Сембен романлари дунё юзини кўрди. У. Сембен «Ватаним менинг, ўктам халқим менинг», «Харматтан — иссиқ шамол» романларини миллий озодлик кураши мавзуига бағишлади. Ёш авлодга мансуб шоирлардан Малик Фалл ва Иброҳим Соуранг, драматурглардан Ламин Диакхате, Амаду Сиссе Диа, Мамаду Траоре Диоп ва Шейк Ндаолар ижтимоий муаммоларга, халқнинг қаҳрамонона ўтмишига кўп эътибор бердилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ўрта асрлар маданият ёдгорликларидан унчалик баланд бўлмаган доирасимон дахмалар, тўғри бурчакли ва доира кесимли мегалитменгирлар (12—14-а.лар, Тамбакунда яқинида), зўр маҳорат б-н ишланган заргарлик буюмлари: кумуш ва тилла маржонлар, турли зебзийнатлар, сопол ва мис идишлар сақланиб қолган. Аҳолининг турар жойлари шохшаббадан тўртбурчак шаклда ишланган томи тўрт нишабли чайлалар бўлиб, сирти ва ичи лой б-н сувалади (гарбий туманларда), айланма шаклдаги кулбалар томи конус тарзида ўтўлан б-н ёпилади, тўғри бурчакли бостирма кулбалар ҳам учрайди (шарқий туманларда). Пешайвон б-н ўралган чўзиқ доирасимон турар жойлар жан. туманларга хосдир. Уларнинг олд томони қизил ва кўк рангда жониворлар ва замонавий техника — самолёт ҳамда пароход расмлари б-н безатилади. С.га ислом дини кириб келиши туфайли мачитлар курила бошлади. Улар орасида Тубадаги тақасимон равокди мачит диққатга сазавордир. У ҳовлисининг атрофи пешайвонлар ва тўрт тарафи 8 қиррали миноралардан иборат қилиб, Шим. Африканинг ўрта асрлар меъморлиги услубида қурилган. 20-а.да шаҳарларда (асосан, Дакарда) замонавий турар жойлар, ф-ка, меқмонхона, маъмурий бинолар қуришга киришилди. Кўп қаватли уйлар офтоб тўсқич қурилмалар б-н тропик иқлимга мослаб француз функционализми руҳида қурилди. 1960 й.дан кейин 1 — 2 қаватли бетон уйлардан иборат ишчи шаҳарчалари барпо этиш авж олди. Мамлакатда анъанавий бадиий хунармандчилик (ёғочдан рўзғор анжомлари ва мебель, сополдан турли идиш ва безак буюмлари, новдадан сават, сумка, белбоғлар, тимсоҳ ва илон терисидан буюмлар ясаш), бадиий тўқувчилик урф бўлган. Улар «Дакар рассомлик мактаби» услубида зийнатланади.
Мусиқаси. С. мусиқаси қадимдан Гвинея, Мали, СьерраЛеоне ва б. мамлакат халқлари мусиқаси б-н бирга ривожланиб келган. 12-а.дан араб, 15— 16-а. лардан европаликлар мусиқаси таъсири сезила бошлаган. С. халқининг чолғу асбоблари: юмалоқ қовоқ пустидан ясалган барабанлар, кум соат шаклидаги 2 мембранали барабан, шақилдоқ, тартарак, қўнгироқ; турли ксилофон, балафон, флейталар ҳам кенг тарқалган. Меҳнат, севги қўшиқлари, болаларга аталган ашулалар, аждодлар руҳини улуғловчи тарихий эртак қўшиқлари, рақсга мослаб айтиладиган маросим қўшиклари мавжуд. Аксарият бир овозлилик, фақат жан. халқларида кўп овозлилик С. мусиқасига хос хусусиятдир. Анъанавий мусиқанинг асосий ижрочилари гриотлардир. 20-а. нинг 60й.ларидан мусиқа санъати муаммолари б-н шуғулланувчи ўқув ва илмий муассасалар пайдо бўла бошлади. Радиоэшиттириш (1926 й.дан) ва телекўрсатув (1964 й.дан) мусиқий эшиттиришларга катга эътибор беради. Дакарда турли санъат фестиваллари ўтказиб турилади.
Театрининг ривожланишида халқ бахшилари — гриотлар кўп ижодий меҳнат қилдилар. Дастлабки театрлар мактабларда ташкил этилди. 1933 й. Дакардаги Уильям Понти номидаги мактаб театрида Африка ҳаётидан ҳикоя қилувчи спектакллар француз тилида саҳналаштирилди. Мамлакат мустақилликка эришгач, С. театри ривожланиб, Африка мамлакатлари орасида етакчи бўлиб қолди. 1961 й. Миллий балет ансамбли ташкил этилди, унинг дастурида рақс, пантомима, мусиқали драма ва вокал саҳналар бор. 1965 й. Дакарда миллий театр биноси қурилди. Ҳаваскорлик театри ривож топди. 1969 й. Ҳаваскорлик театри федерациясига айлантирилди.
Киноси. 20-а.нинг 50й.ларида Францияда таълим олаётган африкалик талабалар ҳаётини тасвирловчи «Сенадаги Африка» (1955, реж.лар П. Вьейра, М.Сарр) фильми С. кинематографияси бошланишига туртки бўлди. С. мустақиллиги эълон қилингач, «Миллатнинг туғилиши» (1961) ва «Ламб» (1963, реж. П. Вьейра), «Тубадаги катта ибодатхона» (1961, реж. Б. Сенгор) ва б. ҳужжатли фильмлар яратилди, уларда халқнинг мустақиллик ва миллий маданий анъаналар учун кураши акс эттирилди. Ёзувчи ва реж. У. Сембеннинг «Аравачали киши» (1963) фильми халқаро жамоатчиликнинг эътиборини қозонди. «...лик қоратанли» (1966), «Мандат» (1968), «Седда» (1977) ва б. фильмларида реж. эски ва янги мустамлакачиликка карши кураш жараёнида миллий онгнинг ўсиши муаммоларини кўтариб чиқди. Кейинги йилларда «Аёл» (реж. М. Траоре), «Безори» (реж. Ж. Мамбети), «Карим», «Бакс» (реж. М. Тиам), «Сертификат» (реж. Т.Ав), «Гэтитэй» (реж. С.Ньяй) бадиий фильмлари яратилди. СЕНЕКА (Seneca) Луций Анней (тахм. мил. ав. 4, Кордова, Испания — мил. 65, Рим) — Рим файласуфи, ёзувчи, давлат арбоби. Рим императори Нероннинг тарбиячиси ва маслаҳатчиси; унга с у и қ а с д қилишда айбланган ва ўзини ўлдирган. С. стоицизмнинг йирик вакилларидан бири. У табиат ва инсон моҳияти ҳакида кенг билимга эга бўлган, адабий услубни жуда яхши эгаллаган. С.нинг фалсафий қарашлари зиддиятли. У фалсафани ҳаётда ахлоқийдиний қўлланма деб билган. «Луцилийга хатлар» фалсафий асари, «Ҳиммат ҳақида», «Раҳмшафқат ҳақида», «Руҳий хотиржамлик ҳақида» ва б. рисолаларида таркидунё қилиш, ўлим ва тақцирни назарписанд қилмаслик, эхтирослардан холи бўлиш, кишиларнинг ахлоқий тенглиги масалалари ёритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.