Seysmik şkala
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267-b. — ziyouz.com
Seysmik şkala - zilzila paytida yer sirtida vujudga keladigan tebranişlar kuçi (jadalligi)ni baholaş (ölçaş) uçun işlatiladigan jadval. Tebranişlar kuçi gruntdagi qoldiq deformatsiya (özgariş) kölami va şakliga, bino va inşootlarning şikastlaniş drajasiga va b. taşqi körsatkiçlarga qarab baholanadi. S.ş.ning turi köp. Ulardan biri 1917 y. Xalqaro seysmik assotsiatsiya tomonidan qabul qilingan 12 balli Merkalli — Kankani — Ziberg şkalasi (hoz. ba'zi Yevropa mamlakatlarida qöllanadi). 1931 y. AQŞ da Vud va Nyuman tomonidan qabul qilingan 12 balli MM şkalasi, 1964 y. S. V. Medvedev (Moskva) tomonidan tavsiya etilgan 12 balli şkala ham bor. 1964 y. Parijda YUNESKO davlatlararo yigilişida tavsiya etilgan 12 balli MŞK64 şkala S. V. Medvedev (Moskva), V. Şponxoyer (Germaniya) va V. Karnik (Praga) tomonidan tuzilgan. Yer sirtidagi tebranişlar kuçini ballarda ölçaş b-n birga zilzilalarni magnituda (tebranişlar yoki silkinişlar qiymati) böyiça tasniflaş usuli ham işlatiladi (q. Rixter şkalasi). Magnituda zilzila öçoği tarqatadigan energiya logarifmiga mutanosib (moye) böladi (mas, 1966 yilgi Toşkent zilzilasining kuçi 8 ball deb baxrlangan, magnitudasi esa 5,3 ga teng bölgan). Ba'zi mamlakatlar (mas, Yaponiya) da 7 balli şkala qöllanadi. S.ş. böyiça zilzila oqibatlarining taşqi körinişlari (şikastlaniş, yemiriliş, öpiriliş, yoriliş, darzlar va b.) dan taşkari tebraniş jarayonlari (siljiş, suriliş, tezlik, tezlaniş va b.) ni ham xisobga oladigan maxsus asboblar (seysmograf, akselerograf va b.) yordamida ham aniqlanadi. S. ş. zilzilaning taşqi alomatlarini örganiş, seysmik xaritalar tuziş, seysmik hududlaştiriş va çeklangan hududlarni mikrohududlaştiriş va b. maqsadlarda qöllanadi.
Ad.: Rixter Ç., Elementarnaya seysmologiya, M., 1963; Abdullabekov K,., Zilziladan saqlaniş mumkinmi?, T., 1992.
Q.: Rixter şkalasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМИК ШКАЛА - зилзила пайтида ер сиртида вужудга келадиган тебранишлар кучи (жадаллиги)ни баҳолаш (ўлчаш) учун ишлатиладиган жадвал. Тебранишлар кучи грунтдаги қолдиқ деформация (ўзгариш) кўлами ва шаклига, бино ва иншоотларнинг шикастланиш дражасига ва б. ташқи кўрсаткичларга қараб баҳоланади. С.ш.нинг тури кўп. Улардан бири 1917 й. Халқаро сейсмик ассоциация томонидан қабул қилинган 12 балли Меркалли — Канкани — Зиберг шкаласи (ҳоз. баъзи Европа мамлакатларида қўлланади). 1931 й. АҚШ да Вуд ва Ньюман томонидан қабул қилинган 12 балли ММ шкаласи, 1964 й. С. В. Медведев (Москва) томонидан тавсия этилган 12 балли шкала ҳам бор. 1964 й. Парижда ЮНЕСКО давлатлараро йигилишида тавсия этилган 12 балли МШК64 шкала С. В. Медведев (Москва), В. Шпонхойер (Германия) ва В. Карник (Прага) томонидан тузилган. Ер сиртидаги тебранишлар кучини балларда ўлчаш б-н бирга зилзилаларни магнитуда (тебранишлар ёки силкинишлар қиймати) бўйича таснифлаш усули ҳам ишлатилади (қ. Рихтер шкаласи). Магнитуда зилзила ўчоғи тарқатадиган энергия логарифмига мутаносиб (мое) бўлади (мас, 1966 йилги Тошкент зилзиласининг кучи 8 балл деб бахрланган, магнитудаси эса 5,3 га тенг бўлган). Баъзи мамлакатлар (мас, Япония) да 7 балли шкала қўлланади. С.ш. бўйича зилзила оқибатларининг ташқи кўринишлари (шикастланиш, емирилиш, ўпирилиш, ёрилиш, дарзлар ва б.) дан ташкари тебраниш жараёнлари (силжиш, сурилиш, тезлик, тезланиш ва б.) ни ҳам хисобга оладиган махсус асбоблар (сейсмограф, акселерограф ва б.) ёрдамида ҳам аниқланади. С. ш. зилзиланинг ташқи аломатларини ўрганиш, сейсмик хариталар тузиш, сейсмик ҳудудлаштириш ва чекланган ҳудудларни микроҳудудлаштириш ва б. мақсадларда қўлланади.
Ад.: Рихтер Ч., Элементарная сейсмология, М., 1963; Абдуллабеков К,., Зилзиладан сақланиш мумкинми?, Т., 1992.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.