Seysmik tölqinlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Seysmik tölqinlar - zilzila öçoği, portlaş, kuçli zarba va b. tebraniş hamda silkiniş manbalaridan tarqaladigan tebranişlar. Kuçli zilzila öçoğiga yaqin joylarda S.t. sekundning 1/10 uluşiga teng vaqtda vayron qiluvçi kuçga ega böladi. Epitsentrdan ança uzoq masofadagi St. elastik tölqinlar hisoblanadi. Deformatsiya turiga köra, böylama, köndalang va sirtki tölqinlar; tarqalişiga köra, töğri, aks etadigan, singan, refraksion, difraksion va almaşinuvçi tölqinlar; tarqaliş vaqtiga köra, muntazam va nomuntazam tölqinlar; seysmik razvedkada foydalanilişiga köra, foydali va xalaqit beruvçi tölqinlarga bölinadi. Eng köp tarqalgani böylama tölqinlar va köndalang tölqinlardir. Böylama S.t. harakati natijasida muhitning hajmi özgaradi — siqiladi hamda çöziladi. Muhit zarraçasining tebranişi tölqin tarqaliş yönalişi böylab sodir böladi. Köndalang S.t. muhitda hajmiy özgarişlar hosil qilmaydi, muhit zarraçasining tebranişi tölqin tarqalişi yönalişiga perpendikulyar böladi. Böylama tölqinlar yer qobiği, mantiyasi va yadrosini, köndalang tölqinlar esa faqat yer qobiği va mantiyasini kesib ötadi. Yerning yadrosi suyuq holatda bölganligi uçun undan köndalang tölqinlar öta olmaydi. Tölqinlar har xil tezlik b-n tarqaladi. Eng tez tarqaluvçi tölqin böylama tölqin. S.t.ning umumiy quvvati magnituda (M) b-n belgilanadi (q. Zilzila). Yer yuzasida S.t.ning tarqalişini kuzatiş yerning tuzilişini örganişga imkon beradi. Neft va gaz konlari geologiyasini örganiş, turli strukturalarni topiş va ularni çuqur parmalaşda, muhandislik geologiyasining muhim masalalarini hal etişda S.t. xisobga olinadi.
Qahhorbek Abdullabekov.
Q.: Zilzila
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМИК ТЎЛҚИНЛАР - зилзила ўчоғи, портлаш, кучли зарба ва б. тебраниш ҳамда силкиниш манбаларидан тарқаладиган тебранишлар. Кучли зилзила ўчоғига яқин жойларда С.т. секунднинг 1/10 улушига тенг вақтда вайрон қилувчи кучга эга бўлади. Эпицентрдан анча узоқ масофадаги Ст. эластик тўлқинлар ҳисобланади. Деформация турига кўра, бўйлама, кўндаланг ва сиртки тўлқинлар; тарқалишига кўра, тўғри, акс этадиган, синган, рефракцион, дифракцион ва алмашинувчи тўлқинлар; тарқалиш вақтига кўра, мунтазам ва номунтазам тўлқинлар; сейсмик разведкада фойдаланилишига кўра, фойдали ва халақит берувчи тўлқинларга бўлинади. Энг кўп тарқалгани бўйлама тўлқинлар ва кўндаланг тўлқинлардир. Бўйлама С.т. ҳаракати натижасида муҳитнинг ҳажми ўзгаради — сиқилади ҳамда чўзилади. Муҳит заррачасининг тебраниши тўлқин тарқалиш йўналиши бўйлаб содир бўлади. Кўндаланг С.т. муҳитда ҳажмий ўзгаришлар ҳосил қилмайди, муҳит заррачасининг тебраниши тўлқин тарқалиши йўналишига перпендикуляр бўлади. Бўйлама тўлқинлар ер қобиғи, мантияси ва ядросини, кўндаланг тўлқинлар эса фақат ер қобиғи ва мантиясини кесиб ўтади. Ернинг ядроси суюқ ҳолатда бўлганлиги учун ундан кўндаланг тўлқинлар ўта олмайди. Тўлқинлар ҳар хил тезлик б-н тарқалади. Энг тез тарқалувчи тўлқин бўйлама тўлқин. С.т.нинг умумий қуввати магнитуда (М) б-н белгиланади (қ. Зилзила). Ер юзасида С.т.нинг тарқалишини кузатиш ернинг тузилишини ўрганишга имкон беради. Нефть ва газ конлари геологиясини ўрганиш, турли структураларни топиш ва уларни чуқур пармалашда, муҳандислик геологиясининг муҳим масалаларини ҳал этишда С.т. хисобга олинади.
Қаҳҳорбек Абдуллабеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.