Seysmologiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 271–272-b. — ziyouz.com
Seysmologiya (seysmo... va ...logiya) — zilzilalar, ularning sodir böliş sabablari va oqibatlarini örganadigan geofizika bölimi. S. fizika va geologiya fanlari b-n uzviy boğliq. Zilzilalarni Yerning geologik tuzilişiga boğlab örganadi. S. vazifasi va tadqiqot usullariga köra, xususiy, seysmometriya va amaliy S.ga bölinadi. Xususiy S. zilzila, uningsabablari, zilzilalar b-n boğliq qodisalarning fizik va geologik tomonlarini örganadi. Seysmometriya tebranişlar nazariyasi, zilzila vaqtida yer yuzasidagi tebranişlarni ölçaş usullari, zarur asboblar işlab çiqiş kabi masalalarni öz içiga oladi. Amaliy S. zilzilabardoş inşootlar quriş masalasi b-n şuğullanadi. Seysmologik tadqiqotlar seysmik styalardan olinadigan va ilmiy markazlarda umumlaştiriladigan ma'lumotlar asosida ötkaziladi. Yerning seysmik holatini örganiş natijasida har bir hududning seysmik xaritasi tuziladi, kiçik, maydonlar (quriliş obyeklari) uçun seysmik hududlaştiriş amalga oşiriladi. S.ning seysmik zondlaş, seysmik karotaj, seysmik razvedka kabi usullari ma'lum. Zilzila jarayonida vujudga kelgan seysmik tölqinlarni örganiş natijasida Yerning içki tuzilişini biliş mumkin. S. kuçli zilzilalarning sabablarini aniqlaş hamda zilzilabardoş binolar quriş (q. Seysmobardoş quriliş) yöllarini qidirib topiş b-n bogliq holda vujudga keldi. S mustaqil fan sifatida 19-a. 2-yarmida geol. va fizika fanlari erişgan yutuklar natijasida rivojlana boşladi. 19-a. oxirlaridan boşlab S.da asboblar yordamida kuzatiş hamda fizikmatematik tadqiqot usullari qöllanila boşladi. S.ning şakllanişida rus olimi B. B. Golitsin, nemis geofizigi E. Vixert (19-a. oxiri 20-a. boşi), B. Gutenberg, ingliz olimlari J. Miln (19-a. 2-yarmi), X. Jefris, yugoslaviyalik geofizik A. Moxoroviçiç, yaponiyalik F. Omori (20- a. boşi) va b. katta hissa qöşdilar. Rossiyada 1888 y. Rossiya Geografiya jamiyatining Seysmik komissiyasi tuzilgan. Sobiq SSSRda S.ga oid asosiy tadqiqotlar SSSR FA Yer fizikasi in-tida olib borilgan. Toşkentda birinçi seysmik st-ya 1901 y. işga tuşirildi va Özbekistonda muntazam instrumental seysmologik kuzatişlar boşlandi. Toşkent zilzilasi (1966) Özbekistonda S.ning rivojlanişida muhim turtki böldi. Özbekiston FA qoşida Seysmologiya instituti taşkil etildi, Toşkent zilzilasining sabab va oqibatlari örganila boşladi. Özbekistonda zilzila haqidagi bilimlar doirasi kengaydi, zilzila darakçilarini aniqlaşga doir i. t. işlari amalga oşirildi. Seysmik st-yalar soni köpaydi, Toşkent geodinamik poligoni (tabiiy lab.) taşkil etilib, zarur asboblar b-n jihozlandi. Bu poligonda turli usullar yordamida kuzatiş olib boriladi. Özbekistonda yerning içki tuzilişini, zilzila fizikasini örganiş zilzilani oldindan biliş, seymik apparatlar yaratiş va mavjudlarini takomillaştiriş, 1966 yilgi Toşkent zilzilasi sabablarini ilmiy jihatdan örganiş va b. masalalar b-n şuğullaniladi. Seysmologiya in-tida yer osti suvlari tarkibidagi turli inert gazlar va kimyoviy elementlar mikdorining zilziladan oldin keskin özgarişlari kaşf etildi (Mavlonov Ğ. O., Sultan xöjayev A. N., Ulomov V. I. va b., 1973 y.), yer osti suvlaridagi radon gazi miqdorini ölçaydigan asbob yaratildi, Özbekiston xududini seysmik hududlaştiriş va seysmotektonik xaritalar tuzildi. Zilzila jarayonida yer osti suvlarining kimyoviy tarkibi özgarişi ilmiy jihatdan isbotlandi. Özbekistonda S. fani taraqqiyotiga Ğ. O.Mavlonov, K, Abdullabekov, Ye. M. Butovskaya, V. I. Ulomov va b. katta xissa qöşişgan.
Qahhorbek Abdullabekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМОЛОГИЯ (сейсмо... ва ...логия) — зилзилалар, уларнинг содир бўлиш сабаблари ва оқибатларини ўрганадиган геофизика бўлими. С. физика ва геология фанлари б-н узвий боғлиқ. Зилзилаларни Ернинг геологик тузилишига боғлаб ўрганади. С. вазифаси ва тадқиқот усулларига кўра, хусусий, сейсмометрия ва амалий С.га бўлинади. Хусусий С. зилзила, унингсабаблари, зилзилалар б-н боғлиқ қодисаларнинг физик ва геологик томонларини ўрганади. Сейсмометрия тебранишлар назарияси, зилзила вақтида ер юзасидаги тебранишларни ўлчаш усуллари, зарур асбоблар ишлаб чиқиш каби масалаларни ўз ичига олади. Амалий С. зилзилабардош иншоотлар қуриш масаласи б-н шуғулланади. Сейсмологик тадқиқотлар сейсмик стялардан олинадиган ва илмий марказларда умумлаштириладиган маълумотлар асосида ўтказилади. Ернинг сейсмик ҳолатини ўрганиш натижасида ҳар бир ҳудуднинг сейсмик харитаси тузилади, кичик, майдонлар (қурилиш объеклари) учун сейсмик ҳудудлаштириш амалга оширилади. С.нинг сейсмик зондлаш, сейсмик каротаж, сейсмик разведка каби усуллари маълум. Зилзила жараёнида вужудга келган сейсмик тўлқинларни ўрганиш натижасида Ернинг ички тузилишини билиш мумкин. С. кучли зилзилаларнинг сабабларини аниқлаш ҳамда зилзилабардош бинолар қуриш (қ. Сейсмобардош қурилиш) йўлларини қидириб топиш б-н боглиқ ҳолда вужудга келди. С мустақил фан сифатида 19-а. 2-ярмида геол. ва физика фанлари эришган ютуклар натижасида ривожлана бошлади. 19-а. охирларидан бошлаб С.да асбоблар ёрдамида кузатиш ҳамда физикматематик тадқиқот усуллари қўлланила бошлади. С.нинг шаклланишида рус олими Б. Б. Голицин, немис геофизиги Э. Вихерт (19-а. охири 20-а. боши), Б. Гутенберг, инглиз олимлари Ж. Милн (19-а. 2-ярми), X. Жефрис, югославиялик геофизик А. Мохоровичич, япониялик Ф. Омори (20- а. боши) ва б. катта ҳисса қўшдилар. Россияда 1888 й. Россия География жамиятининг Сейсмик комиссияси тузилган. Собиқ СССРда С.га оид асосий тадқиқотлар СССР ФА Ер физикаси ин-тида олиб борилган. Тошкентда биринчи сейсмик ст-я 1901 й. ишга туширилди ва Ўзбекистонда мунтазам инструментал сейсмологик кузатишлар бошланди. Тошкент зилзиласи (1966) Ўзбекистонда С.нинг ривожланишида муҳим туртки бўлди. Ўзбекистон ФА қошида Сейсмология институти ташкил этилди, Тошкент зилзиласининг сабаб ва оқибатлари ўрганила бошлади. Ўзбекистонда зилзила ҳақидаги билимлар доираси кенгайди, зилзила даракчиларини аниқлашга доир и. т. ишлари амалга оширилди. Сейсмик ст-ялар сони кўпайди, Тошкент геодинамик полигони (табиий лаб.) ташкил этилиб, зарур асбоблар б-н жиҳозланди. Бу полигонда турли усуллар ёрдамида кузатиш олиб борилади. Ўзбекистонда ернинг ички тузилишини, зилзила физикасини ўрганиш зилзилани олдиндан билиш, сеймик аппаратлар яратиш ва мавжудларини такомиллаштириш, 1966 йилги Тошкент зилзиласи сабабларини илмий жиҳатдан ўрганиш ва б. масалалар б-н шуғулланилади. Сейсмология ин-тида ер ости сувлари таркибидаги турли инерт газлар ва кимёвий элементлар микдорининг зилзиладан олдин кескин ўзгаришлари кашф этилди (Мавлонов Ғ. О., Султан хўжаев А. Н., Уломов В. И. ва б., 1973 й.), ер ости сувларидаги радон гази миқдорини ўлчайдиган асбоб яратилди, Ўзбекистон худудини сейсмик ҳудудлаштириш ва сейсмотектоник хариталар тузилди. Зилзила жараёнида ер ости сувларининг кимёвий таркиби ўзгариши илмий жиҳатдан исботланди. Ўзбекистонда С. фани тараққиётига Ғ. О.Мавлонов, К, Абдуллабеков, Е. М. Бутовская, В. И. Уломов ва б. катта хисса қўшишган.
Қаҳҳорбек Абдуллабеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.