Şabkörlik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2-b. — ziyouz.com
Şabkörlik (fors— tun, keça), gemeralopiya — qoronğida köriş qobiliyatining buzilişi. Ş. köpinça tuğma bölib, bolalik va ösmirlik davrida asosan öğil bolalarda kuzatiladi, aksariyat oilaviy-irsiy xususiyatga ega böladi. Simptomatik Ş. közning turli organik kasalliklari {glaukoma, köruv nervi atrofiyasi, xorioretinit va h.k.) da kasallikning bir belgisi sifatida uçraydi. Funksional Ş. köproq ovqat tarkibida A vitamini yetişmasligi yoki bölmasligi natijasida paydo böladi. Ş.da bemor nim qoronği yoki tuzuk yoritylmagan xonalarda, kunning ğiraşira paytlarida va tunda, yoruğdan qoronğiga ötganda köra olmay qoladi (ayni vaqtda yoruğlikda yaxşi köradi). Keyinroq rang ajrata olmaslik alomatlari namoyon böladi, asosan, köriş maydoni torayib, köriş ötkirligi ham pasayadi. Ş.ka köz tör pardasi tayoqça qujayralari (q. Köz) strukturasining organik özgarişlari yoki şu hujayra tarkibiga kiruvçi köz purpuri (rodopsin) ning funksional yetişmovçiligi sabab böladi. Köz purpuri oqsilning A vitamini b-n hosil qilgan kompleksi bölib, közning qoronğilikka moslaşuvida muhim ahamiyatga ega. U yoruğlik ta'sirida (retinin va spetsifik oqsilga) parçalanadi, qoronğida esa (bevosita A vitamini iştirokida) tiklanadi va şu b-n tayoqçahujayralar funksional qobiliyatini tiklaydi.
Ş.da köz tör pardasida qopqora pigment tanaçalari paydo bölib, ular borgan sari köpayib boradi. Qon tomirlari torayib, tör pardaning özi yupqalaşadi, uning oziqlanişi buzilib, söng köriş butunlay yöqoladi. Ş.ning hamma şakllarida servitamin (A vitaminiga boy) ovqatlar (sut, sariyoğ, baliq moyi, jigar, sabzi, kök piyoz, ukrop, petruşka va b.), vitamin preparatlari buyuriladi.
Ş.ka xos alomatlar sezilsa darhol mutaxassis vraçga köriniş lozim.
Q.: Köz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАБКЎРЛИК (форс— тун, кеча), гемералопия — қоронғида кўриш қобилиятининг бузилиши. Ш. кўпинча туғма бўлиб, болалик ва ўсмирлик даврида асосан ўғил болаларда кузатилади, аксарият оилавий-ирсий хусусиятга эга бўлади. Симптоматик Ш. кўзнинг турли органик касалликлари {глаукома, кўрув нерви атрофияси, хориоретинит ва ҳ.к.) да касалликнинг бир белгиси сифатида учрайди. Функционал Ш. кўпроқ овқат таркибида А витамини етишмаслиги ёки бўлмаслиги натижасида пайдо бўлади. Ш.да бемор ним қоронғи ёки тузук ёритйлмаган хоналарда, куннинг ғирашира пайтларида ва тунда, ёруғдан қоронғига ўтганда кўра олмай қолади (айни вақтда ёруғликда яхши кўради). Кейинроқ ранг ажрата олмаслик аломатлари намоён бўлади, асосан, кўриш майдони торайиб, кўриш ўткирлиги ҳам пасаяди. Ш.ка кўз тўр пардаси таёқча қужайралари (қ. Кўз) структурасининг органик ўзгаришлари ёки шу ҳужайра таркибига кирувчи кўз пурпури (родопсин) нинг функционал етишмовчилиги сабаб бўлади. Кўз пурпури оқсилнинг А витамини б-н ҳосил қилган комплекси бўлиб, кўзнинг қоронғиликка мослашувида муҳим аҳамиятга эга. У ёруғлик таъсирида (ретинин ва специфик оқсилга) парчаланади, қоронғида эса (бевосита А витамини иштирокида) тикланади ва шу б-н таёқчаҳужайралар функционал қобилиятини тиклайди.
Ш.да кўз тўр пардасида қопқора пигмент таначалари пайдо бўлиб, улар борган сари кўпайиб боради. Қон томирлари торайиб, тўр парданинг ўзи юпқалашади, унинг озиқланиши бузилиб, сўнг кўриш бутунлай йўқолади. Ш.нинг ҳамма шаклларида сервитамин (А витаминига бой) овқатлар (сут, сариёғ, балиқ мойи, жигар, сабзи, кўк пиёз, укроп, петрушка ва б.), витамин препаратлари буюрилади.
Ш.ка хос аломатлар сезилса дарҳол мутахассис врачга кўриниш лозим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.