Köz

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 830–831-b. — ziyouz.com

Köz — köriş a'zosi; umurtqasiz ba'zi hayvonlar (jumladan, haşarotlar, boşoyoqli mollyuskalar), umurtqali barça hayvonlar va odam yoruğlik ta'sirlarini K. b-n sezadi. Umurtqasiz hayvonlarning aksarisida bir qadar murakkab köriş a'zolari (mas, fasetkali közlar) K. vazifasini ötaydi. Umurtqali hayvonlar va odamning juft K.lari kallaning köz kosalarida (orbitalarda) joylaşgan bölib, K. soqqasi (köriş analizatorining periferik qismi — asli köz) va yordamçi qismlar (K. qovoklari, K. yoşi apparatlari va közni harakatlantiruvçi muskullar) dan iborat. K. soqqasi (diametri 22—24 mm ça) köriş yöli orqali boş miya b-n boğlangan.

K. soqqasining oldingi qismida mugöz parda — dioptrik (yoruğlikni singdiradigan) apparat, köz gavhari, suvsimon suyuqlik va şişasimon tana, şuningdek, akkomodatsiya uçun xizmat qiladigan kipriksimon tana va rangdor parda bor (bu parda tasvirni yoruğ sezgir tör parda — retinaga ötkazadi). K. soqqasining devori bir-biriga ziç takalib turgan 3 ta pardadan iborat. K.ning taşqi — fibroz pardasi ikkiga bölinadi: orqada sklera yoki oqsil parda — eng qalin parda, u ta-yanç va himoya vazifasini ötaydi; oldinda mugöz parda — yaltiroq, gumbazça şaklidagi parda oqsil parda doirasiga soat şişasidek joylaşgan. Oq fibroz parda tagida qon tomirlarga boy tomirli parda joylaşadi. U 3 qismdan iborat: rangdor parda — doira şaklida bölib, turli odamlarda kök, yaşil, zangori, sariq, töq sariq va hatto qora rangda böladi, bu rangdor parda töqimasida joylaşgan böyovçi modda (melanin)ga boğliq. Rangdor parda közga jilo beradi. Agar melanin pigmenti bölmasa, K. qizğiş rangli böladi. Rangdor parda markazida dumaloq tyoşik bor, uni köz qoraçiği deyiladi. Rangdor parda tarkibida qon tomirlar, nozik muskul tolalari bölib, ularning qisqaribyozilişi tufayli qoraçiq kengayibtorayadi. U yoruğda torayib, qoronğida kengayib, közga tuşadigan nurlarni çegaralaydi.

Yoruğ sezgir içki parda — tör parda K.ning sezuvçi (retseptor) apparati bölib, 10 qanatdan tuzilgan; bölardan eng muhimi köriş hujayralari — tayoqça va kolbaça hujayralar qanati yoruğni sezişdan taşqari, rangni ham ajratadi. Tör parda markazidagi sariq doğ narsalarni miridan sirigaça ajratib, aniq körişga imkon beradi. Sariq doğ yaqinidagi kör doğ — tör pardaning sezmaydigan qismidir. Tör pardadan nerv tolalari şu yerga (kör doğga) yiğilib keladi va köriş nervini hosil qiladi. Bu nerv sklera orqali ötib, kalla böşliğiga kiradi va ikkinçi közning köriş nervi b-n kesişib, köriş yölini hosil qiladi, bu yöl boş miyaning ensa bölagigaça davom etadi. Boş miyaning har bir yarim şarida ikkala K. ning köriş markazi bor.

Köz yoşi köz soqqasi va qovoqlarning şilliq pardasini namlab turadi. Qovoqlar 2 ta teri burmasidan iborat bölib, içida ziç biriktiruvçi töqima va K. ni yumuvçi doira muskullar bor. Qovoqlarning çetida kipriklar (yuqori qovokda 100—150 va pastki qovoqda 50— 70) ösadi va yoğ bezçalarining yöllari oçiladi, ularning yalliğlanişi govmijja deb ataladi. Kipriklar K.ni yot jismlar (çang zarralari) tuşişidan sakdaydi. Kipriklar notöğri ösganda şox parda şikastlanişi va kasallanişi mumkin (q. Trixiaz, Köz kasalliklari, Köz şikastlanişi).

Köriş jarayoni taşqi dunyodagi narsalardan qaytadigan yoki soçiladigan yoruğlik nurlarining K.ga ta'sir etişiga asoslanadi. Mohiyati şundan iboratki, taşqi dunyodagi narsalardan közga keluvçi yoruğlik nurlari közning tiniq muhitlari (mugöz parda, suyuqlik, gavhar va şişasimon tana) orqali ötib va ularda sinib, tör pardaga töşadi va uning hujayralari (tayoqçalar va kolbaçalar)da fotokimyoviy reaksiyani vujudga keltiradi (öşa hujayralarda yoruğ sezgir moddalar parçalanadi), natijada yoruğlik energiyasi nerv impulsi (qözğaliş)ga aylanadi, bu impuls tör pardadan boş miyadagi köriş yöli orqali boş miya pöstloğining ensa qismlaridagi köriş markazlariga boradi, yoruğlik ta'sirlari ana şu markazlarda muayyan obrazlar sifatida idrok etiladi. Kolbaçalar kundözi, tayoqçalar esa qoş qorayganda yoki tunda köradigan hujayralardir. Şunday köriş tufayli odam uzoqdagi miltillagan şam alangasidan tortib oftobga qadar turli miqdordagi yoruğlikni idrok eta oladi. K.ning turli ravşanlikdagi yoruğlikni idrok eta olişi K. adaptatsiyasi deyiladi; K. qoronğida va yoruğda körişga moslaşa oladi. K.ning köriş quvvati (ötkirligi) turli kişilarda turliça; bu sariq doğ elementlarining xossalariga va b. sabablarga boğliq. U maxsus jadvallar yordamida tekşiriladi. K.ning qizil rangni ajrata olmasligi daltonizm deb ataladi (yana q. Uzoqdan köriş, Yaqindan köriş).

Ad.: Ham i dona M. H., Boltayeva 3. Q., Köz kasalliklari, T., 1996.

Q.: Köz kasalliklari, Köz şikastlanişi, Uzoqdan köriş, Yaqindan köriş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎЗ — кўриш аъзоси; умуртқасиз баъзи ҳайвонлар (жумладан, ҳашаротлар, бошоёқли моллюскалар), умуртқали барча ҳайвонлар ва одам ёруғлик таъсирларини К. б-н сезади. Умуртқасиз ҳайвонларнинг аксарисида бир қадар мураккаб кўриш аъзолари (мас, фасеткали кўзлар) К. вазифасини ўтайди. Умуртқали ҳайвонлар ва одамнинг жуфт К.лари калланинг кўз косаларида (орбиталарда) жойлашган бўлиб, К. соққаси (кўриш анализаторининг периферик қисми — асли кўз) ва ёрдамчи қисмлар (К. қовоклари, К. ёши аппаратлари ва кўзни ҳаракатлантирувчи мускуллар) дан иборат. К. соққаси (диаметри 22—24 мм ча) кўриш йўли орқали бош мия б-н боғланган.

К. соққасининг олдинги қисмида мугўз парда — диоптрик (ёруғликни сингдирадиган) аппарат, кўз гавҳари, сувсимон суюқлик ва шишасимон тана, шунингдек, аккомодация учун хизмат қиладиган киприксимон тана ва рангдор парда бор (бу парда тасвирни ёруғ сезгир тўр парда — ретинага ўтказади). К. соққасининг девори бир-бирига зич такалиб турган 3 та пардадан иборат. К.нинг ташқи — фиброз пардаси иккига бўлинади: орқада склера ёки оқсил парда — энг қалин парда, у та-янч ва ҳимоя вазифасини ўтайди; олдинда мугўз парда — ялтироқ, гумбазча шаклидаги парда оқсил парда доирасига соат шишасидек жойлашган. Оқ фиброз парда тагида қон томирларга бой томирли парда жойлашади. У 3 қисмдан иборат: рангдор парда — доира шаклида бўлиб, турли одамларда кўк, яшил, зангори, сариқ, тўқ сариқ ва ҳатто қора рангда бўлади, бу рангдор парда тўқимасида жойлашган бўёвчи модда (меланин)га боғлиқ. Рангдор парда кўзга жило беради. Агар меланин пигменти бўлмаса, К. қизғиш рангли бўлади. Рангдор парда марказида думалоқ тёшик бор, уни кўз қорачиғи дейилади. Рангдор парда таркибида қон томирлар, нозик мускул толалари бўлиб, уларнинг қисқарибёзилиши туфайли қорачиқ кенгайибтораяди. У ёруғда торайиб, қоронғида кенгайиб, кўзга тушадиган нурларни чегаралайди.

Ёруғ сезгир ички парда — тўр парда К.нинг сезувчи (рецептор) аппарати бўлиб, 10 қанатдан тузилган; бўлардан энг муҳими кўриш ҳужайралари — таёқча ва колбача ҳужайралар қанати ёруғни сезишдан ташқари, рангни ҳам ажратади. Тўр парда марказидаги сариқ доғ нарсаларни миридан сиригача ажратиб, аниқ кўришга имкон беради. Сариқ доғ яқинидаги кўр доғ — тўр парданинг сезмайдиган қисмидир. Тўр пардадан нерв толалари шу ерга (кўр доғга) йиғилиб келади ва кўриш нервини ҳосил қилади. Бу нерв склера орқали ўтиб, калла бўшлиғига киради ва иккинчи кўзнинг кўриш нерви б-н кесишиб, кўриш йўлини ҳосил қилади, бу йўл бош миянинг энса бўлагигача давом этади. Бош миянинг ҳар бир ярим шарида иккала К. нинг кўриш маркази бор.

Кўз ёши кўз соққаси ва қовоқларнинг шиллиқ пардасини намлаб туради. Қовоқлар 2 та тери бурмасидан иборат бўлиб, ичида зич бириктирувчи тўқима ва К. ни юмувчи доира мускуллар бор. Қовоқларнинг четида киприклар (юқори қовокда 100—150 ва пастки қовоқда 50— 70) ўсади ва ёғ безчаларининг йўллари очилади, уларнинг яллиғланиши говмижжа деб аталади. Киприклар К.ни ёт жисмлар (чанг зарралари) тушишидан сакдайди. Киприклар нотўғри ўсганда шох парда шикастланиши ва касалланиши мумкин (қ. Трихиаз, Кўз касалликлари, Кўз шикастланиши).

Кўриш жараёни ташқи дунёдаги нарсалардан қайтадиган ёки сочиладиган ёруғлик нурларининг К.га таъсир этишига асосланади. Моҳияти шундан иборатки, ташқи дунёдаги нарсалардан кўзга келувчи ёруғлик нурлари кўзнинг тиниқ муҳитлари (мугўз парда, суюқлик, гавҳар ва шишасимон тана) орқали ўтиб ва уларда синиб, тўр пардага тўшади ва унинг ҳужайралари (таёқчалар ва колбачалар)да фотокимёвий реакцияни вужудга келтиради (ўша ҳужайраларда ёруғ сезгир моддалар парчаланади), натижада ёруғлик энергияси нерв импульси (қўзғалиш)га айланади, бу импульс тўр пардадан бош миядаги кўриш йўли орқали бош мия пўстлоғининг энса қисмларидаги кўриш марказларига боради, ёруғлик таъсирлари ана шу марказларда муайян образлар сифатида идрок этилади. Колбачалар кундўзи, таёқчалар эса қош қорайганда ёки тунда кўрадиган ҳужайралардир. Шундай кўриш туфайли одам узоқдаги милтиллаган шам алангасидан тортиб офтобга қадар турли миқдордаги ёруғликни идрок эта олади. К.нинг турли равшанликдаги ёруғликни идрок эта олиши К. адаптацияси дейилади; К. қоронғида ва ёруғда кўришга мослаша олади. К.нинг кўриш қуввати (ўткирлиги) турли кишиларда турлича; бу сариқ доғ элементларининг хоссаларига ва б. сабабларга боғлиқ. У махсус жадваллар ёрдамида текширилади. К.нинг қизил рангни ажрата олмаслиги дальтонизм деб аталади (яна қ. Узоқдан кўриш, Яқиндан кўриш).

Ад.: Ҳам и дона М. Ҳ., Болтаева 3. Қ., Кўз касалликлари, Т., 1996.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.