Şahar

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74–75-b. — ziyouz.com

Şahar — aholisi, asosan, sanoat, savdo, şuningdek, xizmat körsatiş, boşqaruv, fan va madaniyat sohalarida band bölgan yirik aholi manzilgohi. Ş. — bevosita qişloq xöjaligi bilan band bölmagan aholi töplangan markaz. Ş. atrofidagi tumanlar uçun ma'muriy va madaniy markaz bölibgina qolmay, balki ularning joylaşişi va ösişiga ham katta ta'sir körsatuvçi omil hamdir. Aholi punktlariga Ş. maqomi berilişi uçun aholi soni, bajaradigan funksiyasi: sanoat işlab çiqariş, taşkiliy-xöjalik, madaniy-siyosiy, ma'muriy va h.k. boş mezon bölib hisoblanadi. Aholi manzilgohlarini Ş. toifasiga ötkaziş ma'lum qonuniy tartibda amalga oşiriladi va çegarasi belgilanadi. Turli mamlakatlarda Ş. maqomini oliş mezoni turliça, mas, Daniya va Ispaniyada aholi soni 250 kişi, Gruziya va Turkmanistonda 5 ming, Tojikiston va Qirğizistonda 10 ming, Rossiyada 5—12 ming, Yaponiyada 25 ming kişi bölişi kerak. Özbekistonda 7 mingdan yuqori bölişi talab etiladi. Aholi soniga köra, Ş.lar kiçik (50 minggaça), örta (50—100 ming) va katta (100 mingdan ortiq) böladi. Özbekistonda 120 şahar, 113 ta şaharça bor. Şundan 17 tasi katta şaharlar (Toşkent, Samarqand, Namangan, Andijon, Buxoro, Qöqon, Farğona, Nukus, Qarşi, Urganç, Olmaliq, Angren, Çirçiq, Navoiy, Marğilon, Termiz, Jizzax), 16 tasi örta va qolganlari kiçik şaharlar. Ş.lar bajaradigan vazifalariga köra — poytaxt, sanoat, transport, turizm, rekreatsiya, din, fan va ilmiy tekşiriş markazlariga bölinadi. Şuningdek, respublikaga böysunuvçi, muxtor respublika, viloyat, tumanlarga böysunuvçi Ş.larga ajratiladi.

Ş. aholisi butun jahon aholisining 47,5% dan ortiğini taşkil etadi. BMTda qabul qilingan terminologiyaga muvofiq, 8 mln. va undan ortiq aholisi bölgan Ş.lar — megaşahar deb yuritiladi. Bunday Ş.lar Yer yuzida 1950 yilda 2 ta, 1995 yilda 22 ta, hoz. kunda 25 dan ortiq. Bir yoki ikki Ş. atrofida Ş. va şaharçalarning ziç joylaşişi Ş.lar aglomeratsiyasi deyiladi. Eng yirik Ş. aglomeratsiyalari: Tokio, Nyu-York, Mumbay, Şanxay, Mexiko, San-Paulo va boşqalar Özbekistonda Toşkent, Farğona — Marğilon, Samarqand, Andijon, Namangan va boşqalar Ş. aglomeratsiyalari şakllanmoqda. Bir neça Ş. aglomeratsiyalari qöşilib, megalapolis yoki megapolislarni taşkil qiladi. Hoz. Bosvaş, Tokaydo va boşqalar megapolislar bor. Ba'zan yirik Ş.lar yonida yöldoş şaharlar vujudga keladi.

Tarixi. Ş.lar ibtidoiy jamoa davridan sinfiy jamiyatga ötişda hunarmandçilik va savdosotiq dehqrnçilikdan ajralib çiqiş davrida paydo bölgan. Hunarmand va savdogarlar muqim istiqomat qila boşlagan joylar gavjumlaşib, Ş.larga aylana boşlagan. Dastlabki Ş.lar mil. av. 5—3 ming yilliklarda Şarqda — Mesopotamiya, Markaziy Osiyo regionida hamda Hindiston, Xitoy va boşqalar mamlakatlarda vujudga kelgan. Bu yerlarda mavjud quldorlik davlatlarining poytaxt Ş.lari eng taraqqiy qilgan davrda har birida taxm. 100 minglarça aholi yaşagan. Yunonistonda davlat tuzumi aristokratik yoki demokratik respublika bölgan şahardavlatlar (polis) ayniqsa rivojlangan. Şarq mamlakatlarida harbiy istehkomlar asosida şaharlar soni orta bordi. 13-asrda möğul istiloçilarining bosqinçiligi natijasida Örta Osiyo, Zakavkazye va boşqalar joylardagi köp Ş.lar vayron etildi. Temuriylar davrida esa Movarounnahr va Xurosonda bir qança Ş.lar, xususan, Samarqand, Buxoro va Hirot ravnaq topdi. Yevropa mamlakatlarida Ş.lar Şarq mamlakatlariga nisbatan keçroq paydo böldi. Ş.larda sanoat işlab çiqariş markazlaşib, Ş. aholisi jadal ösa boşladi, rivojlangan mamlakatlarda Ş. aholisi salmoği butun mamlakat aholisining 70—80% ni taşkil etdi.

Uruşlar, tabiiy ofatlar natijasida juda köp Şlar vayron böladi. Ayni vaqtda yer osti foydali qazilmalarining oçilişi va uni qayta işlaş korxonalarining qurilişi (Angren, Olmaliq, Yangiobod, Zarafşon, Muborak, Navoiy), yangi yerlarning özlaştirilişi (Yangiyer, Guliston, Koson, Şerobod), yirik suv inşootlari va elektr styalarning qurilişi (Şirin, Katgaqörgon, Taxiatoş) munosabati bilan yangi Şlar taşkil topadi va rivojlanadi (q. Şaharsozlik).

Şaharni boşqariş. Özbekiston Respublikasida Ş.ni hokim boşqaradi. Uning vakolat muddati 5 yil. Toşkent Ş. hokimi Özbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi va bu masala tegişli xalq deputatlari kengaşlari tomonidan tasdiqlanadi. Boşqa şahar hokimlari yuqori turuvçi hokim tomonidan lavozimga tayinlanadi va lavozimdan ozod qilinadi. Hokimlarning çiqargan hujjatlari şu hududda bajarilişi şart. Hokim faqat özining qarorlarigina emas, özi rahbarlik kilayotgan organlarning karorlari va faoliyati uçun ham şaxsan javobgardir.

Abdusami Soliyev, Erkin Ahmedov.

Q.: Şaharsozlik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАҲАР — аҳолиси, асосан, саноат, савдо, шунингдек, хизмат кўрсатиш, бошқарув, фан ва маданият соҳаларида банд бўлган йирик аҳоли манзилгоҳи. Ш. — бевосита қишлоқ хўжалиги билан банд бўлмаган аҳоли тўпланган марказ. Ш. атрофидаги туманлар учун маъмурий ва маданий марказ бўлибгина қолмай, балки уларнинг жойлашиши ва ўсишига ҳам катта таъсир кўрсатувчи омил ҳамдир. Аҳоли пунктларига Ш. мақоми берилиши учун аҳоли сони, бажарадиган функцияси: саноат ишлаб чиқариш, ташкилий-хўжалик, маданий-сиёсий, маъмурий ва ҳ.к. бош мезон бўлиб ҳисобланади. Аҳоли манзилгоҳларини Ш. тоифасига ўтказиш маълум қонуний тартибда амалга оширилади ва чегараси белгиланади. Турли мамлакатларда Ш. мақомини олиш мезони турлича, мас, Дания ва Испанияда аҳоли сони 250 киши, Грузия ва Туркманистонда 5 минг, Тожикистон ва Қирғизистонда 10 минг, Россияда 5—12 минг, Японияда 25 минг киши бўлиши керак. Ўзбекистонда 7 мингдан юқори бўлиши талаб этилади. Аҳоли сонига кўра, Ш.лар кичик (50 минггача), ўрта (50—100 минг) ва катта (100 мингдан ортиқ) бўлади. Ўзбекистонда 120 шаҳар, 113 та шаҳарча бор. Шундан 17 таси катта шаҳарлар (Тошкент, Самарқанд, Наманган, Андижон, Бухоро, Қўқон, Фарғона, Нукус, Қарши, Урганч, Олмалиқ, Ангрен, Чирчиқ, Навоий, Марғилон, Термиз, Жиззах), 16 таси ўрта ва қолганлари кичик шаҳарлар. Ш.лар бажарадиган вазифаларига кўра — пойтахт, саноат, транспорт, туризм, рекреация, дин, фан ва илмий текшириш марказларига бўлинади. Шунингдек, республикага бўйсунувчи, мухтор республика, вилоят, туманларга бўйсунувчи Ш.ларга ажратилади.

Ш. аҳолиси бутун жаҳон аҳолисининг 47,5% дан ортиғини ташкил этади. БМТда қабул қилинган терминологияга мувофиқ, 8 млн. ва ундан ортиқ аҳолиси бўлган Ш.лар — мегашаҳар деб юритилади. Бундай Ш.лар Ер юзида 1950 йилда 2 та, 1995 йилда 22 та, ҳоз. кунда 25 дан ортиқ. Бир ёки икки Ш. атрофида Ш. ва шаҳарчаларнинг зич жойлашиши Ш.лар агломерацияси дейилади. Энг йирик Ш. агломерациялари: Токио, Нью-Йорк, Мумбай, Шанхай, Мехико, Сан-Пауло ва бошқалар Ўзбекистонда Тошкент, Фарғона — Марғилон, Самарқанд, Андижон, Наманган ва бошқалар Ш. агломерациялари шаклланмоқда. Бир неча Ш. агломерациялари қўшилиб, мегалаполис ёки мегаполисларни ташкил қилади. Ҳоз. Босваш, Токайдо ва бошқалар мегаполислар бор. Баъзан йирик Ш.лар ёнида йўлдош шаҳарлар вужудга келади.

Тарихи. Ш.лар ибтидоий жамоа давридан синфий жамиятга ўтишда ҳунармандчилик ва савдосотиқ деҳқрнчиликдан ажралиб чиқиш даврида пайдо бўлган. Ҳунарманд ва савдогарлар муқим истиқомат қила бошлаган жойлар гавжумлашиб, Ш.ларга айлана бошлаган. Дастлабки Ш.лар мил. ав. 5—3 минг йилликларда Шарқда — Месопотамия, Марказий Осиё регионида ҳамда Ҳиндистон, Хитой ва бошқалар мамлакатларда вужудга келган. Бу ерларда мавжуд қулдорлик давлатларининг пойтахт Ш.лари энг тараққий қилган даврда ҳар бирида тахм. 100 мингларча аҳоли яшаган. Юнонистонда давлат тузуми аристократик ёки демократик республика бўлган шаҳардавлатлар (полис) айниқса ривожланган. Шарқ мамлакатларида ҳарбий истеҳкомлар асосида шаҳарлар сони орта борди. 13-асрда мўғул истилочиларининг босқинчилиги натижасида Ўрта Осиё, Закавказье ва бошқалар жойлардаги кўп Ш.лар вайрон этилди. Темурийлар даврида эса Мовароуннаҳр ва Хуросонда бир қанча Ш.лар, хусусан, Самарқанд, Бухоро ва Ҳирот равнақ топди. Европа мамлакатларида Ш.лар Шарқ мамлакатларига нисбатан кечроқ пайдо бўлди. Ш.ларда саноат ишлаб чиқариш марказлашиб, Ш. аҳолиси жадал ўса бошлади, ривожланган мамлакатларда Ш. аҳолиси салмоғи бутун мамлакат аҳолисининг 70—80% ни ташкил этди.

Урушлар, табиий офатлар натижасида жуда кўп Шлар вайрон бўлади. Айни вақтда ер ости фойдали қазилмаларининг очилиши ва уни қайта ишлаш корхоналарининг қурилиши (Ангрен, Олмалиқ, Янгиобод, Зарафшон, Муборак, Навоий), янги ерларнинг ўзлаштирилиши (Янгиер, Гулистон, Косон, Шеробод), йирик сув иншоотлари ва электр стяларнинг қурилиши (Ширин, Катгақўргон, Тахиатош) муносабати билан янги Шлар ташкил топади ва ривожланади (қ. Шаҳарсозлик).

Шаҳарни бошқариш. Ўзбекистон Республикасида Ш.ни ҳоким бошқаради. Унинг ваколат муддати 5 йил. Тошкент Ш. ҳокими Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан тайинланади ва бу масала тегишли халқ депутатлари кенгашлари томонидан тасдиқланади. Бошқа шаҳар ҳокимлари юқори турувчи ҳоким томонидан лавозимга тайинланади ва лавозимдан озод қилинади. Ҳокимларнинг чиқарган ҳужжатлари шу ҳудудда бажарилиши шарт. Ҳоким фақат ўзининг қарорларигина эмас, ўзи раҳбарлик килаётган органларнинг карорлари ва фаолияти учун ҳам шахсан жавобгардир.

Абдусами Солиев, Эркин Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.