Şaharsozlik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77–80-b. — ziyouz.com

Şaharsozlik (şahar quriş) — me'morlikning yirik sohasi; şahar bunyod etiş nazariyasi va amaliyoti — aholi yaşaydigan hududlar (turar jsoylar) ni loyiha asosida rejalaştiriş. Ş. ijtimoiyiqtisodiy, sanitariyagigiyena, quriliştexnika, badiiyme'moriy masalalar majmuini qamrab oladi. Ş. majmui me'morlik va quriliş bunyodkorligi, jamiyatning ijtimoiy tizimi va işlab çiqariş kuçlarining taraqqiyot darajasi, madaniyati, tabiiy iqlim şaroitlari va milliy öziga xosligi bilan belgilanadi. Ş. öz navbatida qişloq aholi turar joylarini rejalaş, landşaft me'morligi, boğ barpo etiş, tumanlarni rejalaş, sanoat korxonalari, dam oliş mintaqalarini ratsional ravişda joylaştiriş, ekologiya masalalari kabi bir neça tarmoqlarga bölingan. Ş.da turar joylarning nafaqat me'moriybadiiy qiyofasiga, estetik jihatlariga, balki obodonlaştirişga — yöllar, ayniqsa, avtomobil yöllarita, infratuzilma (suv, oqava — kanalizatsiya, gaz, elektr va boşqalar muhandislik ta'minotlari) ga katta e'tibor beriladi. Ş.da yangi şahar, şaharça, qişloqlarni quriş, qadimiy şaharlarni muhofaza qiliş (rekonstruksiya qiliş), me'moriy majmualar (köproq turar joy .mavzelari) ni bunyod etiş boş reja asosida amalga oşiriladi, bunda loyihalarni işlab çiqiş (tuziş) muhim örin tutadi. Bunday loyihalar buyurtmalar orqali Ş.ka ixtisoslaşgan ilmiy tekşiriş va loyihalaş intlarida bajariladi. Toşkentda Özbekiston şaharsozlik loyihalaş va ilmiy tekşiriş instituti (ÖzLITI), Toşkent Boştarh loyihalaş va ilmiy tekşiriş instituti va boşqalar şunga öxşaş intlar faoliyat körsatadi.

Ş. qadimiy tarixga ega. Mil. av. 3-ming yillik örtalari — 2-ming yillik boşlarida qadimiy madaniyat davrida aholi kent — manzillarini qurişda muntazam rejalaştiriş xususiyatlaridan foydalanilgan (Qad. Xitoy, Misr, Eron va boşqalar). Yunoniston şaharlar siyosiy va diniy markazlarni ajratgan holda rejalaştirilgan bölsa (akropol va boşqalar), qadimiy Rimda şaharlarni töğri burçakli dahalarga böliş uslubi qöllanilgan (Pompey, Ostiya va boşqalar), Ş. nazariyasi paydo bölgan (Vitruviy risolasi, mil. av. 1-asr). Örtaasrlar Yevropasiga şaharlarni stixiyali, qal'a devorlari atrofida çiziqli va aylanahalqali rejalaştiriş xos bölgan (Nyordligen Germaniyada, Krakov Polşada, Praga Çexiyada va boşqalar). Rossiyada şaharlar tepaliklarda, daryolar kuyiladigan joylarda bunyod etilgan (Kiyev, Çernigov, Novgorod, Pskov va boşqalar), hamma köça (yöl)lar şahar darvozasiga yoki şahar savdo maydonlariga olib borgan. Aylanahalqali rejalaş Ş.ning mumtoz namunasi örta asrlardagi Moskvadir.

Uyğoniş davri Ğarbiy Yevropa Ş.i uçun markazlarni muntazam rejalaştiriş va maydon ansambllaruti yaratiş xos bölgan (Rimdagi Kapitoliy maydoni, 1546, me'mor Mikelanjelo); şahar —qal'a loyihalari işlab çiqildi (F. Martini, J. Vazari, V. Skamotssi), Ş. nazariyasi rivojlandi (L. Alberti), şaharlarning turli qulayliklari bölgan loyihalari yaratildi (lekin bu loyihalar amalga oşmadi). Barokko davrida kuçqudrat va uluğvorlik ramzini ifodalagan ansambllar yaratildi; 18-asr örtalari — 19-asr boşlarida töğri burçakli köçalar töriga asoslangan oçiq maydon tizimi yuzaga keldi. Sankt-Peterburg (Peterburg) 3 yönalişli rejalaş loyihasi asosida qurildi(1703). 19-asrda şaharlar tartibsiz qurilişiga qarşi bölgan şahar — boğ ğoyasi bilan boğliq dezurbanizm rivojlandi. Sanoatdagi tub özgarişlar şa. harlarning jadal ösişiga olib keldi. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Yevropada arzon işçilar şaharçalari va turar joylar majmualari qurildi, bu qurilişlar ta'sirida Ş.da majmualarni yaxlit holda vazifalariga köra rejalaştiriş loyihasi, binoning joylanişi, dam oliş uçun kökalamzorlaştirilgan joylar va bolalar maydonçalari, ba'zi jamoat binolari, maişiy xizmat körsatiş nuqtalari qurişni öz içiga olgan ijobiy usullar işlab çiqildi. 20-asrda hududiy (mintaqaviy) rejalaştiriş yuzaga keldi (Buyuk Britaniyadagi Donkasteri, 1921—22, me'mori L. Aberkrombi va T. Jonson). 1950-y.larda şaharlarni jadal rivojlanişi avtotransportning rivoji, aholi punktlarining köpayişi, şahar muhitining ifloslanişi Ş.ni tumanlarga bölib loyihalaş kabi yangi nazariyalarni keltirib çiqardi. Aholi punktlarini yöl yoqalab quriş, yuldoş şaharlar yaratiş rivojlandi; şuningdek an'anaviy binolar qurişdan voz keçib, eski şaharlar tarkibida osmonöpar binolar quriş ğoyasi ilgari surildi. Zamonaviy Ş.ning asosiy vazifalari — individual qiyofaga ega bölgan şahar va şaharçalar quriş, şahar ekologik masalalarini hal etiş, eski şahar markazlarini saqlab qoliş va ilmiy asosda ta'mirlaş, madaniy yodgorliklarni avaylab asraş va ta'mirlaş, ularning zamonaviy binolar bilan uyğunligiga erişiş.

Özbekiston hududida dastlabki şaharlar (Sopollitepa, Jarqöton) mil. av. 17—14-asrlarda Surxondaryo vohasida jez davrida paydo bölgan. Yozma manbalarda esa şahar haqidagi ma'lumotlar Avestopya uçraydi. Hoz. ba'zi şaharlar (Qarşi — Yerqörğon; Hazorasp — Xumbustepa kabilar)ning şakllanişini tadqiqotçilar mil. av. 10—8-asrlar bilan boğlaydilar. Farğonadagi eng qadimiy şaharlar (Aşqoltepa, Dalvarzintepa kabilar) ilk temir davriga oid Çust madaniyati (mil. av. 11—6-asrlar) ga mansubdir. Axomaniylar davrida şahar quriş jadallaşgan (Xorazmdagi Qal'aliqir, Közaliqir va boşqalar). Kuşonlar davrida Ş. nihoyatda ravnaq topgan (Xorazmşohlar poytaxtida muntazam tarhli Tuproqqal'a, Zarafşon vodiysida Buxoro, Farğona vodiysida Mingtepa, doira tarhli Bilovur, Çirçiq vodiysida Şoştepa).

Örta asrlarda şaharlar tuzilişi murakkab bölgan, ularning tarkibiga ark, bir yoki bir neça şahriston, rabod (şahriston atroflari) kirgan. Ularning har biri alohida qal'a devori bilan öralgan. Afrosiyob (Samarqand), Buxoro, Binkat (Toşkent) Movarounnahrning yirik şaharlaridan bölgan. Bunday şaharlarni va ular atrofidagi kiçik şahar va qişloqlarni uzun devorlar muhofaza qilgan (Buxoro, Toşkent tevaragidagi «Kanpir devor»lar, Samarqand tevaragidagi «Devori qiyomat» va boşqalar).

Temuriylar davrida möğullar vayronagarçiliklarini bartaraf etiş, mamlakat obodonligini ta'minlaşda katta Ş. işlari olib borilgan: Amir Temurning Samarqand va uning atrofi, Şahrisabzla, Banokat (Şohruxiya), Şohruxning Maşhad, Marv va Hirotda amalga oşirgan işlari. Uluğbek tomonidan Samarqand registonida 3 imorat qurilişi bilan bu maydon mujassamoti tugallikka erişgan (q. Registon ansambli). Şayboniylar davrida katta hajmlardagi (savdosotiq bilan boğliq) qurilişlar şaharlar, ayniqsa, poytaxt Buxoroning tizimini mukammallaştirgan. Rivoyatlarga köra, Abdullaxon II ham ming rabot qurdirgan. Köp majmualarning şakllanişi aynan şu davrga töğri keladi (Buxorodagi Labihovuz ansambli, Poyi kalon, Qöş madrasa, Çor Bakr memoriy majmuasi, Bahouddin majmuasi, Qarşidagi registon maydoni).

19-asrda Qöqon xonlari tomonidan Sirdaryo böylab bir neçta şaharqal'alar qurilib, kuçli .mudofaa tizimi yaratildi, yangi ariqlar qazildi, Pişpak (Qirgiziston), Şahrixon ş.lari paydo böldi. 19-asrning 2-yarmida qadimiy şaharlar (Toşkent, Samarqand) yonida yoki unga yaqin masofada (Marğilonda Yangi Marğilon, hoz. Farğona şahri; Buxoroda Kogon kabi) «yangi şahar»lar qurildi.

2-jahon uruşi yillari Özbekistonga şim. hududlardan zd, fka va boşqalar korxonalarning köçirilişi şaharlar sanoat mintaqalarining keskin kengayişiga olib keldi. Uruşdan keyin, ayniqsa, 50—70-y.larda yangi şaharlar qurildi (Navoiy, Zarafşon va h.k.). Yirik tarixiy şaharlarni qayta quriş rejalari işlab çiqildi.

Fantexnika rivoji va urbanizatsiya şaroitida Ş.ning roli oşdi, şaharlar bunyod etiş va mavjud şaharlarni rivojlantirişga katta ahamiyat berildi. Yangi şaharlar zamonaviy muhandislik qurilmalari bilan ta'minlangan holda bunyod etildi. Yangi şaharlar bilan bir qatorda Buxoro, Samarqand, Xiva, Toşkent, Qöqon kabi qadimiy şaharlarni me'moriy yodgorliklarini saqlab qolgan holda qayta qurişga alohidae'tibor berilmoqda, madaniy yodgorliklar zamonaviy binolar bilan uyğunlaştirilmoqda.

Mustaqillik davrida Özbekistonda Ş. har jihatdan rivoj topdi, şaharlarning qiyofasi çiroy oçdi. Tarixiy xotira bilan boğliq bir qança yodgorlik majmualar yaratildi: Toşkentdagi Özbekiston milliy boği, Xotira va qadrlaş maydoni, Şahidlar xotirasi majmualari; Samarqanddagi Imom Buxoriy yodgorlik majmui, Quvadagi AlFarğoniy majmui; Buxorodagi Çor Bakr, Bahouddin Naqşband ziyoratgohlarida qayta quriş işlari olib borildi. Eski şaharlarning qadimiy köçalarini kengaytiriş işlari amalga oşirildi, köplab yangi yöllar, köpriklar bunyod etildi. Jumladan, Toşkentda hosil qilingan Kiçik halqa yöli şaharda avtomobil harakatini ança yaxşiladi. (yana q. Me'morlik, Turar joy).

Ad.Bunin A.V., Savarenskaya T.F., Istoriya gradostroitelnogo iskusstva, t. 1 — 2, M., 1979; Pölatov X.Ş., Özbekiston arxitektura yodgorliklari, T., 2003; Qodirova T.F., Özbekiston istiqlol yillari me'morligi, T., 2004.

Xayrulla Pölatov.

Q.: Me'morlik, Registon ansambli, Turar joy

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАҲАРСОЗЛИК (шаҳар қуриш) — меъморликнинг йирик соҳаси; шаҳар бунёд этиш назарияси ва амалиёти — аҳоли яшайдиган ҳудудлар (турар жсойлар) ни лойиҳа асосида режалаштириш. Ш. ижтимоийиқтисодий, санитариягигиена, қурилиштехника, бадииймеъморий масалалар мажмуини қамраб олади. Ш. мажмуи меъморлик ва қурилиш бунёдкорлиги, жамиятнинг ижтимоий тизими ва ишлаб чиқариш кучларининг тараққиёт даражаси, маданияти, табиий иқлим шароитлари ва миллий ўзига хослиги билан белгиланади. Ш. ўз навбатида қишлоқ аҳоли турар жойларини режалаш, ландшафт меъморлиги, боғ барпо этиш, туманларни режалаш, саноат корхоналари, дам олиш минтақаларини рационал равишда жойлаштириш, экология масалалари каби бир неча тармоқларга бўлинган. Ш.да турар жойларнинг нафақат меъморийбадиий қиёфасига, эстетик жиҳатларига, балки ободонлаштиришга — йўллар, айниқса, автомобиль йўлларита, инфратузилма (сув, оқава — канализация, газ, электр ва бошқалар муҳандислик таъминотлари) га катта эътибор берилади. Ш.да янги шаҳар, шаҳарча, қишлоқларни қуриш, қадимий шаҳарларни муҳофаза қилиш (реконструкция қилиш), меъморий мажмуалар (кўпроқ турар жой .мавзелари) ни бунёд этиш бош режа асосида амалга оширилади, бунда лойиҳаларни ишлаб чиқиш (тузиш) муҳим ўрин тутади. Бундай лойиҳалар буюртмалар орқали Ш.ка ихтисослашган илмий текшириш ва лойиҳалаш интларида бажарилади. Тошкентда Ўзбекистон шаҳарсозлик лойиҳалаш ва илмий текшириш институти (ЎзЛИТИ), Тошкент Боштарҳ лойиҳалаш ва илмий текшириш институти ва бошқалар шунга ўхшаш интлар фаолият кўрсатади.

Ш. қадимий тарихга эга. Мил. ав. 3-минг йиллик ўрталари — 2-минг йиллик бошларида қадимий маданият даврида аҳоли кент — манзилларини қуришда мунтазам режалаштириш хусусиятларидан фойдаланилган (Қад. Хитой, Миср, Эрон ва бошқалар). Юнонистон шаҳарлар сиёсий ва диний марказларни ажратган ҳолда режалаштирилган бўлса (акрополь ва бошқалар), қадимий Римда шаҳарларни тўғри бурчакли даҳаларга бўлиш услуби қўлланилган (Помпей, Остия ва бошқалар), Ш. назарияси пайдо бўлган (Витрувий рисоласи, мил. ав. 1-аср). Ўртаасрлар Европасига шаҳарларни стихияли, қалъа деворлари атрофида чизиқли ва айланаҳалқали режалаштириш хос бўлган (Нёрдлиген Германияда, Краков Польшада, Прага Чехияда ва бошқалар). Россияда шаҳарлар тепаликларда, дарёлар куйиладиган жойларда бунёд этилган (Киев, Чернигов, Новгород, Псков ва бошқалар), ҳамма кўча (йўл)лар шаҳар дарвозасига ёки шаҳар савдо майдонларига олиб борган. Айланаҳалқали режалаш Ш.нинг мумтоз намунаси ўрта асрлардаги Москвадир.

Уйғониш даври Ғарбий Европа Ш.и учун марказларни мунтазам режалаштириш ва майдон ансамблларути яратиш хос бўлган (Римдаги Капитолий майдони, 1546, меъмор Микеланжело); шаҳар —қалъа лойиҳалари ишлаб чиқилди (Ф. Мартини, Ж. Вазари, В. Скамоцци), Ш. назарияси ривожланди (Л. Альберти), шаҳарларнинг турли қулайликлари бўлган лойиҳалари яратилди (лекин бу лойиҳалар амалга ошмади). Барокко даврида кучқудрат ва улуғворлик рамзини ифодалаган ансамбллар яратилди; 18-аср ўрталари — 19-аср бошларида тўғри бурчакли кўчалар тўрига асосланган очиқ майдон тизими юзага келди. Санкт-Петербург (Петербург) 3 йўналишли режалаш лойиҳаси асосида қурилди(1703). 19-асрда шаҳарлар тартибсиз қурилишига қарши бўлган шаҳар — боғ ғояси билан боғлиқ дезурбанизм ривожланди. Саноатдаги туб ўзгаришлар ша. ҳарларнинг жадал ўсишига олиб келди. 19-аср охири — 20-аср бошларида Европада арзон ишчилар шаҳарчалари ва турар жойлар мажмуалари қурилди, бу қурилишлар таъсирида Ш.да мажмуаларни яхлит ҳолда вазифаларига кўра режалаштириш лойиҳаси, бинонинг жойланиши, дам олиш учун кўкаламзорлаштирилган жойлар ва болалар майдончалари, баъзи жамоат бинолари, маиший хизмат кўрсатиш нуқталари қуришни ўз ичига олган ижобий усуллар ишлаб чиқилди. 20-асрда ҳудудий (минтақавий) режалаштириш юзага келди (Буюк Британиядаги Донкастери, 1921—22, меъмори Л. Аберкромби ва Т. Жонсон). 1950-й.ларда шаҳарларни жадал ривожланиши автотранспортнинг ривожи, аҳоли пунктларининг кўпайиши, шаҳар муҳитининг ифлосланиши Ш.ни туманларга бўлиб лойиҳалаш каби янги назарияларни келтириб чиқарди. Аҳоли пунктларини йўл ёқалаб қуриш, йулдош шаҳарлар яратиш ривожланди; шунингдек анъанавий бинолар қуришдан воз кечиб, эски шаҳарлар таркибида осмонўпар бинолар қуриш ғояси илгари сурилди. Замонавий Ш.нинг асосий вазифалари — индивидуал қиёфага эга бўлган шаҳар ва шаҳарчалар қуриш, шаҳар экологик масалаларини ҳал этиш, эски шаҳар марказларини сақлаб қолиш ва илмий асосда таъмирлаш, маданий ёдгорликларни авайлаб асраш ва таъмирлаш, уларнинг замонавий бинолар билан уйғунлигига эришиш.

Ўзбекистон ҳудудида дастлабки шаҳарлар (Сополлитепа, Жарқўтон) мил. ав. 17—14-асрларда Сурхондарё воҳасида жез даврида пайдо бўлган. Ёзма манбаларда эса шаҳар ҳақидаги маълумотлар Авестопя учрайди. Ҳоз. баъзи шаҳарлар (Қарши — Ерқўрғон; Ҳазорасп — Хумбустепа кабилар)нинг шаклланишини тадқиқотчилар мил. ав. 10—8-асрлар билан боғлайдилар. Фарғонадаги энг қадимий шаҳарлар (Ашқолтепа, Далварзинтепа кабилар) илк темир даврига оид Чуст маданияти (мил. ав. 11—6-асрлар) га мансубдир. Ахоманийлар даврида шаҳар қуриш жадаллашган (Хоразмдаги Қалъалиқир, Кўзалиқир ва бошқалар). Кушонлар даврида Ш. ниҳоятда равнақ топган (Хоразмшоҳлар пойтахтида мунтазам тарҳли Тупроққалъа, Зарафшон водийсида Бухоро, Фарғона водийсида Мингтепа, доира тарҳли Биловур, Чирчиқ водийсида Шоштепа).

Ўрта асрларда шаҳарлар тузилиши мураккаб бўлган, уларнинг таркибига арк, бир ёки бир неча шаҳристон, рабод (шаҳристон атрофлари) кирган. Уларнинг ҳар бири алоҳида қалъа девори билан ўралган. Афросиёб (Самарқанд), Бухоро, Бинкат (Тошкент) Мовароуннаҳрнинг йирик шаҳарларидан бўлган. Бундай шаҳарларни ва улар атрофидаги кичик шаҳар ва қишлоқларни узун деворлар муҳофаза қилган (Бухоро, Тошкент теварагидаги «Канпир девор»лар, Самарқанд теварагидаги «Девори қиёмат» ва бошқалар).

Темурийлар даврида мўғуллар вайронагарчиликларини бартараф этиш, мамлакат ободонлигини таъминлашда катта Ш. ишлари олиб борилган: Амир Темурнинг Самарқанд ва унинг атрофи, Шаҳрисабзла, Банокат (Шоҳрухия), Шоҳрухнинг Машҳад, Марв ва Ҳиротда амалга оширган ишлари. Улуғбек томонидан Самарқанд регистонида 3 иморат қурилиши билан бу майдон мужассамоти тугалликка эришган (қ. Регистон ансамбли). Шайбонийлар даврида катта ҳажмлардаги (савдосотиқ билан боғлиқ) қурилишлар шаҳарлар, айниқса, пойтахт Бухоронинг тизимини мукаммаллаштирган. Ривоятларга кўра, Абдуллахон II ҳам минг работ қурдирган. Кўп мажмуаларнинг шаклланиши айнан шу даврга тўғри келади (Бухородаги Лабиҳовуз ансамбли, Пойи калон, Қўш мадраса, Чор Бакр меьморий мажмуаси, Баҳоуддин мажмуаси, Қаршидаги регистон майдони).

19-асрда Қўқон хонлари томонидан Сирдарё бўйлаб бир нечта шаҳарқалъалар қурилиб, кучли .мудофаа тизими яратилди, янги ариқлар қазилди, Пишпак (Қиргизистон), Шаҳрихон ш.лари пайдо бўлди. 19-асрнинг 2-ярмида қадимий шаҳарлар (Тошкент, Самарқанд) ёнида ёки унга яқин масофада (Марғилонда Янги Марғилон, ҳоз. Фарғона шаҳри; Бухорода Когон каби) «янги шаҳар»лар қурилди.

2-жаҳон уруши йиллари Ўзбекистонга шим. ҳудудлардан зд, фка ва бошқалар корхоналарнинг кўчирилиши шаҳарлар саноат минтақаларининг кескин кенгайишига олиб келди. Урушдан кейин, айниқса, 50—70-й.ларда янги шаҳарлар қурилди (Навоий, Зарафшон ва ҳ.к.). Йирик тарихий шаҳарларни қайта қуриш режалари ишлаб чиқилди.

Фантехника ривожи ва урбанизация шароитида Ш.нинг роли ошди, шаҳарлар бунёд этиш ва мавжуд шаҳарларни ривожлантиришга катта аҳамият берилди. Янги шаҳарлар замонавий муҳандислик қурилмалари билан таъминланган ҳолда бунёд этилди. Янги шаҳарлар билан бир қаторда Бухоро, Самарқанд, Хива, Тошкент, Қўқон каби қадимий шаҳарларни меъморий ёдгорликларини сақлаб қолган ҳолда қайта қуришга алоҳидаэътибор берилмоқда, маданий ёдгорликлар замонавий бинолар билан уйғунлаштирилмоқда.

Мустақиллик даврида Ўзбекистонда Ш. ҳар жиҳатдан ривож топди, шаҳарларнинг қиёфаси чирой очди. Тарихий хотира билан боғлиқ бир қанча ёдгорлик мажмуалар яратилди: Тошкентдаги Ўзбекистон миллий боғи, Хотира ва қадрлаш майдони, Шаҳидлар хотираси мажмуалари; Самарқанддаги Имом Бухорий ёдгорлик мажмуи, Қувадаги АлФарғоний мажмуи; Бухородаги Чор Бакр, Баҳоуддин Нақшбанд зиёратгоҳларида қайта қуриш ишлари олиб борилди. Эски шаҳарларнинг қадимий кўчаларини кенгайтириш ишлари амалга оширилди, кўплаб янги йўллар, кўприклар бунёд этилди. Жумладан, Тошкентда ҳосил қилинган Кичик ҳалқа йўли шаҳарда автомобиль ҳаракатини анча яхшилади. (яна қ. Меъморлик, Турар жой).

Ад.Бунин А.В., Саваренская Т.Ф., История градостроительного искусства, т. 1 — 2, М., 1979; Пўлатов Х.Ш., Ўзбекистон архитектура ёдгорликлари, Т., 2003; Қодирова Т.Ф., Ўзбекистон истиқлол йиллари меъморлиги, Т., 2004.

Хайрулла Пўлатов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.