Şamol
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Şamol — atmosferada havoning yer sirtiga nisbatan gorizontal harakati. Harakatning gorizontal taşkil etuvçisi Ş. sifatida tasavvur qilinadi. Ba'zan, gorizontal Ş.ga nisbatan ança kuçeiz vertikal Ş. qam böladi. Kuçli vertikal Ş. ayrim hollardagina, mas, konveksiya kuçli taraqqiy etgan bulutlarda yoki toğlarda — havo toğ yon bagri böylab pastga harakat qilgandagina vujudga keladi. Ş. bosim gorizontal yönalişda notekis tarqalgan paytda atmosferalagi traning har xil bölişi oqibatida paydo böladi. Ş. tezligi va yönalişi b-n ifodalanadi. Yer yuzasidagi Ş. tezligi maxsus asboblar (mas, anemometr), erkin atmosferada esa uçarşar (radiozond) yordamida aniklanadi. Ş. tezligi m/sek, m/soat, yönalişi esa flyuger, vimpel, şamol konusi va b. yordamida aniklanadi. Ş.ning qaysi tomondan esgani azimut b-n körsatiladi. Ş. yönalişi gradus yoki rumbalar b-n ifodalanadi. 5—8 m/sek tezlikdagi Ş. örtaça, 14 m/sek tezlikdagi Ş. esa kuçli hisoblanadi; 20—25 m/sek tezlikdagi Ş. dovul (ştorm), 30 m/sek tezlikdagi Ş. böron (uragan), uning birdaniga 20 m/sek gaça keskin kuçayişi qasirğa (şkal) deyiladi. Tropik siklonlarda ayrim qattiq Ş.larning tezligi 100 m/ sek gaça yetişi mumkin. Troposferadai yuqori kötarilgan sari Ş. tezligi kuçayadi, 8—10 km balandlikda 60—70 m/ sek dan xam ortib ketadi. Havo oqimi turbulentligi tufayli har doim Ş. tezligi va yönalişi özgarib turadi. Yer yuzasida ba'zan butunlay Ş. bölmay sukunat (ştil) yuz beradi. Ş. tezligi va yönalişi keça va kunduzga ham boklik. Keçasi Ş. tezligi yer sirtida eng kiçik bölişi, kunduzi peşindan keyingi paytlarda esa eng yuqori qiymatga erişişi mumkin. Ş.ning yil mobaynidagi tabiati atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasiga va maqalliy şaroitiga boğliq böladi. Mahalliy Ş. öşa joyning mahalliy atmosfera sirkulyatsiyasiga, joyning relyefiga va b. omillarga boğliq (q. Mahalliy şamollar).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАМОЛ — атмосферада ҳавонинг ер сиртига нисбатан горизонтал ҳаракати. Ҳаракатнинг горизонтал ташкил этувчиси Ш. сифатида тасаввур қилинади. Баъзан, горизонтал Ш.га нисбатан анча кучеиз вертикал Ш. қам бўлади. Кучли вертикал Ш. айрим ҳоллардагина, мас, конвекция кучли тараққий этган булутларда ёки тоғларда — ҳаво тоғ ён багри бўйлаб пастга ҳаракат қилгандагина вужудга келади. Ш. босим горизонтал йўналишда нотекис тарқалган пайтда атмосфералаги транинг ҳар хил бўлиши оқибатида пайдо бўлади. Ш. тезлиги ва йўналиши б-н ифодаланади. Ер юзасидаги Ш. тезлиги махсус асбоблар (мас, анемометр), эркин атмосферада эса учаршар (радиозонд) ёрдамида аникланади. Ш. тезлиги м/сек, м/соат, йўналиши эса флюгер, вимпел, шамол конуси ва б. ёрдамида аникланади. Ш.нинг қайси томондан эсгани азимут б-н кўрсатилади. Ш. йўналиши градус ёки румбалар б-н ифодаланади. 5—8 м/сек тезликдаги Ш. ўртача, 14 м/сек тезликдаги Ш. эса кучли ҳисобланади; 20—25 м/сек тезликдаги Ш. довул (шторм), 30 м/сек тезликдаги Ш. бўрон (ураган), унинг бирданига 20 м/сек гача кескин кучайиши қасирға (шкал) дейилади. Тропик циклонларда айрим қаттиқ Ш.ларнинг тезлиги 100 м/ сек гача етиши мумкин. Тропосферадаы юқори кўтарилган сари Ш. тезлиги кучаяди, 8—10 км баландликда 60—70 м/ сек дан хам ортиб кетади. Ҳаво оқими турбулентлиги туфайли ҳар доим Ш. тезлиги ва йўналиши ўзгариб туради. Ер юзасида баъзан бутунлай Ш. бўлмай сукунат (штиль) юз беради. Ш. тезлиги ва йўналиши кеча ва кундузга ҳам боклик. Кечаси Ш. тезлиги ер сиртида энг кичик бўлиши, кундузи пешиндан кейинги пайтларда эса энг юқори қийматга эришиши мумкин. Ш.нинг йил мобайнидаги табиати атмосферанинг умумий циркуляциясига ва мақаллий шароитига боғлиқ бўлади. Маҳаллий Ш. ўша жойнинг маҳаллий атмосфера циркуляциясига, жойнинг рельефига ва б. омилларга боғлиқ (қ. Маҳаллий шамоллар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.