Şanxay
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30-b. — ziyouz.com
Şanxay — Xitoydagi şahar. Yanszi daryosi estuariysida, uning öng irmoği — Xuanpu daryosi böyida joylaşgan. Mamlakatning aholisi eng köp şaxri, dunyo böyiça ham oldingi örinlarda. Atrofidagi hududlar b-n alohida ma'muriy birlik sifatida ajratilgan. Aholisi 13,1 mln. Kişi (1998). Ş. — Xitoyning yirik sanoat, transport va savdo markazi. Yirik dengiz va dare porti, mamlakat taşqi yuklarining yarmidan ortiği şu port orqali ötadi. T.y., avtomobil yöllarining muhim çorrahasi. Mamlakatda işlab çiqariladigan sanoat mahsulotining deyarli 15% Ş.ga töğri keladi. Sanoat yalpi mahsulotining 50% ni oğir sanoat beradi. Maşinasozlik sanoati rivojlangan: elektroenergetika, neft, töqimaçilik, konçilik, poligrafiya, qoğoz va oziqovqat sanoatlari uçun jihozlar, elektr jihozlari, radio va elektronika apparaturalari, avtomobillar, dengiz kemalari, stanoklar, kino va fotoapparatlar, soat va b. işlab çiqariladi. Taşqaridan keltiriladigan xom aşyo hisobiga kimyo sanoati (mineral öğitlar, kislotalar, plastmassa, sintetik smola, rezina, farmatsevtika buyumlari i.ç.) rivoj topgan. Neft qayta işlanadi. Jahondagi eng yirik töqimaçilik sanoati markazlaridan. Oziqovqat, xususan, tamaki sanoati korxonalari işlab turibdi. Hunarmandçilikda suyak, yoğoç öymakorligi, toş va metall buyumlar yasaş, kaştaçilik va töqimaçilik rivojlangan. Yirik naşriyotlar, untlar, ped. intlari, Xitoy FA filiali, i.t. muassasalari, ilmiy jamiyatlar, rasadxona, kutubxonalar, muzeylar bor.
Şaharning markaziy qismi va asosiy sanoat rnlari Xuanpu daryosining çap sohilida. Markazdan jan. tomon şaharning tarixiy negizi hisoblangan qismi — Nandaoda me'moriy yedgorliklar, şuningdek, hunarmandçilik ustaxonalari joylaşgan.
Ş. örnida qadimda baliqçilar otlogi bölgan. 16-a.dan savdo va hunarmandçilik markazi. 1842 y.dan Nankin şartnomasiga muvofiq, xorijiy savdo uçun oçiq deb e'lon qilingan. 1854 y.dan Bukj Britaniya, AQŞ va Fransiya egallab olib, 1937 y.gaça şahar bojxonasini boşqarganlar. 19-a. ning 2-yarmidan mamlakatning yirik sanoat va savdo markaziga aylanib bordi. 1937—45 y.larda Yaponiya qöşinlari bosib olgan.
Şaxar markazidagi binolar Yevropa me'morligi va milliy an'anaviy uslublar uyğunligida qurilgan. Me'moriy yodgorlikdardan (16—19-a.larga oid Linxua pagodasi, Çenxuanmyao va Yuyfesi (nefritli Budda haykali b-n) ibodatxonalari va b. saklangan.
Ş.da xalqaro miqyosdagi uçraşuvlar ötkaziladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАНХАЙ — Хитойдаги шаҳар. Янцзи дарёси эстуарийсида, унинг ўнг ирмоғи — Хуанпу дарёси бўйида жойлашган. Мамлакатнинг аҳолиси энг кўп шахри, дунё бўйича ҳам олдинги ўринларда. Атрофидаги ҳудудлар б-н алоҳида маъмурий бирлик сифатида ажратилган. Аҳолиси 13,1 млн. Киши (1998). Ш. — Хитойнинг йирик саноат, транспорт ва савдо маркази. Йирик денгиз ва даре порти, мамлакат ташқи юкларининг ярмидан ортиғи шу порт орқали ўтади. Т.й., автомобиль йўлларининг муҳим чорраҳаси. Мамлакатда ишлаб чиқариладиган саноат маҳсулотининг деярли 15% Ш.га тўғри келади. Саноат ялпи маҳсулотининг 50% ни оғир саноат беради. Машинасозлик саноати ривожланган: электроэнергетика, нефть, тўқимачилик, кончилик, полиграфия, қоғоз ва озиқовқат саноатлари учун жиҳозлар, электр жиҳозлари, радио ва электроника аппаратуралари, автомобиллар, денгиз кемалари, станоклар, кино ва фотоаппаратлар, соат ва б. ишлаб чиқарилади. Ташқаридан келтириладиган хом ашё ҳисобига кимё саноати (минерал ўғитлар, кислоталар, пластмасса, синтетик смола, резина, фармацевтика буюмлари и.ч.) ривож топган. Нефть қайта ишланади. Жаҳондаги энг йирик тўқимачилик саноати марказларидан. Озиқовқат, хусусан, тамаки саноати корхоналари ишлаб турибди. Ҳунармандчиликда суяк, ёғоч ўймакорлиги, тош ва металл буюмлар ясаш, каштачилик ва тўқимачилик ривожланган. Йирик нашриётлар, унтлар, пед. интлари, Хитой ФА филиали, и.т. муассасалари, илмий жамиятлар, расадхона, кутубхоналар, музейлар бор.
Шаҳарнинг марказий қисми ва асосий саноат рнлари Хуанпу дарёсининг чап соҳилида. Марказдан жан. томон шаҳарнинг тарихий негизи ҳисобланган қисми — Наньдаода меъморий едгорликлар, шунингдек, ҳунармандчилик устахоналари жойлашган.
Ш. ўрнида қадимда балиқчилар отлоги бўлган. 16-а.дан савдо ва ҳунармандчилик маркази. 1842 й.дан Нанкин шартномасига мувофиқ, хорижий савдо учун очиқ деб эълон қилинган. 1854 й.дан Букж Британия, АҚШ ва Франция эгаллаб олиб, 1937 й.гача шаҳар божхонасини бошқарганлар. 19-а. нинг 2-ярмидан мамлакатнинг йирик саноат ва савдо марказига айланиб борди. 1937—45 й.ларда Япония қўшинлари босиб олган.
Шахар марказидаги бинолар Европа меъморлиги ва миллий анъанавий услублар уйғунлигида қурилган. Меъморий ёдгорликдардан (16—19-а.ларга оид Линхуа пагодаси, Чэнхуанмяо ва Юйфэси (нефритли Будда ҳайкали б-н) ибодатхоналари ва б. сакланган.
Ш.да халқаро миқёсдаги учрашувлар ўтказилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.