Şanxay

Şanxay — Xitoy Xalq Respublikasidagi eng yirik şahar, mamlakatning markazga bevosita böysunadigan tört şahridan biri. Şarqiy Xitoyda, Yanszi daryosining quyiliş qismida, uning irmoği Xuanpu daryosining ikki sohilida joylaşgan. ÖzME uni mamlakatning yirik sanoat, transport va savdo markazi deb ta'riflaydi; inglizça Vikipediyaga köra, bugungi Şanxay — moliya, biznes, fan, işlab çiqariş va madaniyatning jahon miqyosidagi markazlaridan biri.12

Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, şahar nomi xitoyça «dengiz uzra» yoki «dengizga yaqin joy» ma'nosini beruvçi ikki ieroglifdan iborat. Bu nom ilk bor XI asrda, Sun sulolasi davrida qayd etilgan. Şaharning qadimiy qisqa nomlari — «Hu» va «Şen».

ÖzME'ga köra, hozirgi şahar örnida qadimda baliqçilar manzilgohi bölgan, XVI asrdan u savdo va hunarmandçilik markaziga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1074-yilda qişloq bozor şaharçasi maqomini olgan, 1554-yilda yapon dengiz qaroqçilaridan himoyalaniş uçun ilk şahar devori qurilgan. Tsin sulolasi davrida dengiz savdosiga qöyilgan çeklovlar olib taşlangaç, Şanxay Yanszi deltasining asosiy portlaridan biriga aylangan.

Birinçi «afyun uruşi»dan söng 1842-yilgi Nankin şartnomasi bilan Şanxay xorijiy savdo uçun oçilgan beş portdan biriga aylangan. Britaniya, Fransiya va AQŞ şaharda öz konsessiyalarini barpo etgan; ÖzME'ga köra, xorijiy davlatlar 1854-yildan 1937-yilgaça şahar bojxonasini nazorat qilgan. XIX asrning ikkinçi yarmida Şanxay mamlakatning eng yirik savdo-sanoat markaziga, 1930-yillarda esa Osiyoning yetakçi moliya markaziga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1921-yilda şu şaharda Xitoy kommunistik partiyasi tuzilgan. 1937–1945-yillarda şahar yapon qöşinlari tomonidan işğol qilingan, 1949-yilda kommunistlar nazoratiga ötgan.

1990-yilda Den Syaopin taşabbusi bilan Şanxayda iqtisodiy islohotlar boşlanib, Xuanpuning şarqiy sohilidagi Pudun hududi jadal özlaştirilgan. Natijada şahar yana xalqaro savdo va moliya markazi maqomini tiklagan.

ÖzME 1998-yil uçun 13,1 million aholini qayd etgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2020-yilgi aholi röyxatida Şanxayda 24,87 million kişi yaşagan; inglizça Vikipediyaga köra, aholining qariyb 89 foizi şahar joylarida istiqomat qiladi. Şanxay ma'muriy hududi böyiça Çuntsindan keyin turadi, ammo şahar aholisi böyiça Xitoyning eng yirik şahri hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning öziga xos mahalliy şevasi va kosmopolit madaniyati bor.

ÖzME yozgan davrda Şanxay mamlakat sanoat mahsulotining qariyb 15 foizini berar, unda maşinasozlik, kimyo, neftni qayta işlaş, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan edi. Inglizça Vikipediyaga köra, Şanxay porti konteyner aylanmasi böyiça dunyodagi eng gavjum port hisoblanadi. Şaharda Osiyo-Tinç okeani mintaqasidagi eng yirik birja — Şanxay fond birjasi faoliyat yuritadi, 2013-yilda materik Xitoyidagi birinçi erkin savdo zonasi oçilgan. 1993-yilda işga tuşgan Şanxay metrosi yöllar uzunligi böyiça dunyodagi eng katta metro tarmoği hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, şaharda köplab oliy öquv yurtlari, ilmiy-tadqiqot institutlari, rasadxona, kutubxona va muzeylar mavjud. Inglizça Vikipediyaga köra, Fudan, Szyaotun va Tunszi universitetlari şu yerda joylaşgan, ilmiy maqolalar soni böyiça Şanxay dunyoda ikkinçi örinda turadi.

Şaharning tarixiy qismi Xuanpuning ğarbiy sohilida joylaşgan. ÖzME'ga köra, şahar markazidagi binolarda Yevropa me'morçiligi bilan Xitoy an'anaviy uslubi uyğunlaşgan, Linxua pagodasi va nefrit Budda haykali saqlanadigan Yuyfosi ibodatxonasi kabi XVI–XIX asr yodgorliklari saqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1920–1930-yillarda ar-deko uslubidagi köplab binolar qurilgan, Xuanpu böyidagi Vaytan sohil köçasining tarixiy binolari maşhur. Şarqiy sohildagi Lutszyatszuy moliya tumani osmonöpar binolari bilan maşhur; ular orasida 2015-yilda qurib bitkazilgan, Xitoyning eng baland binosi — Şanxay minorasi bor.