Şarqiy Qozoğiston viloyati
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52-b. — ziyouz.com
Şarqiy Qozoğiston viloyati — Qozoğiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1932 yil 10 martda taşkil etilgan. Respublikaning çekka şim.şarqida, Irtiş daryosi havzasida. Mayd. 97,3 ming km2. Aholisi 1485,5 ming kişi (2002), asosan, rus va qozoqlar, şuningdek, ukrain, belorus, tatar, mordva, çuvaş va boşqalar millat vakillari yaşaydi. Şahar ahrlisi 65%. 15 tumanga bölingan, 10 şahar, 20 şaharça bor (2002). Markazi — UstKamenogorsk şahri.
Ş.Q.v. hududining asosiy qismi Oltoy toğlarida joylaşgan. Irtişning öng sohilini tizmalar, yassitoğlik va soyliklar egallagan. Eng baland joyi viloyatning şim.şarqidagi Katun tizmasida (Beluxa toği, 4506 m). Muzlik köp. Iklimi keskin kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi — 17°, —26°, iyulniki 19—23°. Yillik yoğin 250—380 mm. Rudali Oltoyda 1000-1500 mm.
Asosiy daryosi — Irtiş. Eng yirik köllari — Marqaköl, Zaysan (Buxtarma suv ombori tarkibida). Toğ oldi tekisliklardagi qoratuproqlarda çalov, har xil ötlar, Irtişning çap sohilida töq kaştan tuproqlarda çalovbetaga ösimliklari ösadi. Toğlarda qayin, toğterak, terak, oqqarağay, qoraqarağay, tiloğoç, kedr örmonlari bor. Toğörmon mintaqasi möynali hayvonlarga boy, köllarida baliq turi köp. Ondatra, barguzin soboli iqlimlaştirilgan. Mineral buloqlar bor.
Xöjaligining yetakçi tarmoği — Rudali Oltoy polimetall konlari asosida faoliyat körsatayotgan rangli metallurgiya. UstKamenogorsk qörğoşinrux, Irtiş polimetall, Belogorsk ruda boyitiş va Ziryanovsk qörğoşin ktlari işlab turibdi. Maşinasozlik, kondensator va priborsozlik zdlari faoliyat körsatadi. Quriliş materiallari (uysozlik, yoğoçsozlik ktlari, yiğma temirbeton zdlari) sanoatining salmoği katta. Yengil (tikuvçilik f-kasi), oziqovqat (moy va pivo zdlari, göşt, baliq ktlari) sanoatlari ham muhim ahamiyatga ega. Irtişda UstKamenogorsk, Ulba, Buxtarma GESlari işlab turibdi.
Q.x.ning yetakçi tarmoği — dehqonçilik, sutgöşt va göştjun çorvaçiligi. Donli ekinlar, kungaboqar, sabzavot, kartoşka ekiladi. Zaysan soyligida obikor dehqonçilik, boğdorçilik va qisman, tokçilik bilan şuğullaniladi. Çorvaçilikda qoramol, qöy va eçki, çöçqa, yilqi, parranda boqiladi. Asalariçilik, baliqçilik, möynaçilik rivojlangan. Irtişda kema qatnaydi. T.y. uzunligi qariyb 450 km. Avtomobil yöllari uz. 7 ming km dan ziyod. Ölkaşunoslik muzeyi, drama teatri bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШАРҚИЙ ҚОЗОҒИСТОН ВИЛОЯТИ — Қозоғистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1932 йил 10 мартда ташкил этилган. Республиканинг чекка шим.шарқида, Иртиш дарёси ҳавзасида. Майд. 97,3 минг км2. Аҳолиси 1485,5 минг киши (2002), асосан, рус ва қозоқлар, шунингдек, украин, белорус, татар, мордва, чуваш ва бошқалар миллат вакиллари яшайди. Шаҳар аҳрлиси 65%. 15 туманга бўлинган, 10 шаҳар, 20 шаҳарча бор (2002). Маркази — УстьКаменогорск шаҳри.
Ш.Қ.в. ҳудудининг асосий қисми Олтой тоғларида жойлашган. Иртишнинг ўнг соҳилини тизмалар, ясситоғлик ва сойликлар эгаллаган. Энг баланд жойи вилоятнинг шим.шарқидаги Катунь тизмасида (Белуха тоғи, 4506 м). Музлик кўп. Иклими кескин континентал. Янв. нинг ўртача т-раси — 17°, —26°, июлники 19—23°. Йиллик ёғин 250—380 мм. Рудали Олтойда 1000-1500 мм.
Асосий дарёси — Иртиш. Энг йирик кўллари — Марқакўл, Зайсан (Бухтарма сув омбори таркибида). Тоғ олди текисликлардаги қоратупроқларда чалов, ҳар хил ўтлар, Иртишнинг чап соҳилида тўқ каштан тупроқларда чаловбетага ўсимликлари ўсади. Тоғларда қайин, тоғтерак, терак, оққарағай, қорақарағай, тилоғоч, кедр ўрмонлари бор. Тоғўрмон минтақаси мўйнали ҳайвонларга бой, кўлларида балиқ тури кўп. Ондатра, баргузин соболи иқлимлаштирилган. Минерал булоқлар бор.
Хўжалигининг етакчи тармоғи — Рудали Олтой полиметалл конлари асосида фаолият кўрсатаётган рангли металлургия. УстьКаменогорск қўрғошинрух, Иртиш полиметалл, Белогорск руда бойитиш ва Зиряновск қўрғошин ктлари ишлаб турибди. Машинасозлик, конденсатор ва приборсозлик здлари фаолият кўрсатади. Қурилиш материаллари (уйсозлик, ёғочсозлик ктлари, йиғма темирбетон здлари) саноатининг салмоғи катта. Енгил (тикувчилик ф-каси), озиқовқат (мой ва пиво здлари, гўшт, балиқ ктлари) саноатлари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Иртишда УстьКаменогорск, Ульба, Бухтарма ГЭСлари ишлаб турибди.
Қ.х.нинг етакчи тармоғи — деҳқончилик, сутгўшт ва гўштжун чорвачилиги. Донли экинлар, кунгабоқар, сабзавот, картошка экилади. Зайсан сойлигида обикор деҳқончилик, боғдорчилик ва қисман, токчилик билан шуғулланилади. Чорвачиликда қорамол, қўй ва эчки, чўчқа, йилқи, парранда боқилади. Асаларичилик, балиқчилик, мўйначилик ривожланган. Иртишда кема қатнайди. Т.й. узунлиги қарийб 450 км. Автомобиль йўллари уз. 7 минг км дан зиёд. Ўлкашунослик музейи, драма театри бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.