Şarqiy Yevropa tekisligi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–50-b. — ziyouz.com

Şarqiy Yevropa tekisligi - Yer şaridagi eng katta tekisliklardan biri, asosan, Yevropaning şarqiy qismida joylaşgan. Şim.da Oq va Barens dengizlari, jan.da Qora, Azov va Kaspiy dengizlari, şim.ğarbda Skandinaviya toğlari, ğarb va jan. ğarbda Markaziy Yevropadagi toğlar va Karpat toğlari, jan., janubişarqda Qrim va Kavkaz toğlari, şarqda Ural va Muğojar toğlari bilan çegaradoş. Tekislikning örtaça bal. 170 m. Şim. Muz, Atlantika okeanlari va Içki berk havza suvayirğiçidir. Eng past qismi janubida — Kaspiy dengizi sohilida. Tekislikda bir qança deyarli meridian böylab çözilgan qirlar (Manselkya, Suomenselkya, Ğarbiy Kareliya, Valday, Belorus, SmolenskMoskva, VolinPodoliya, Örta Rossiya, Volgaböyi, Yuqori Zavoljye, Timan kryaji va boşqalar) va pasttekisliklar (Dnepr böyi, OkaDon, Quyi Zavoljye, Azov böyi, Qora dengiz böyi, Kaspiy böyi va boşqalar) joylaşgan. Qirlar dengiz sathidan 300— 350 m baland (Podoliya qirlarining eng baland joyi 471 m). Suvayirğiçlar vodiylardan örta hisobda 20—60 m baland. Tekislikning şim. va markaziy (törtlamçi davrda qadimiy muzliklar bosgan) qismlarida yassi suvayirğiçlar va muzliklar işi natijasida hosil bölgan morena tepaliklari, jan. qismida esa jarlar tarqalgan. Ş.Ye.t. hududida RFning Yevropa (ğarbiy), Ukrainaning şim., şarqiy, jan., Belorussiya, Polşaning şim.ğarbiy, Finlyandiya, Şvetsiyaning katta qismi, Norvegiyaning çekka jan.şarqiy qismlari joylaşgan.

Tektonik tuzilişiga köra, tekislik Şarqiy Yevropa platformasiga deyarli töğri keladi. Zaminida kuçli burmalangan tokembriy qadimiy (arxey, proterozoy) toğ jinslari yotadi. Bu jinslar kötarilgan Boltiq va Ukraina qalqonlarida yer yuzasiga çiqib qolgan. Platforma zamini ustida deyarli gorizontal paleozoy, mezozoy va kaynozoy toğ jinslari joylaşgan. Qalqonlardan taşqari Ş.Ye.t.da tektonik harakatlar natijasida pasaygan sineklizalar (Moskva, Ukraina, Peçora, VolinPodoliya, Kaspiy böyi va boşqalar) va kötarilgan anteklizalar (Voronej, Belorus, VolgaUral va boşqalar) tektonik strukturalar mavjud. Foydali qazilmalarga boy. Temir rudasi, toşkömir, qönğir kömir, neft, gaz, yonuvçi slanetslar, apatit, marganets, oltingugurt, torf, tuzlar, quriliş materiallari qazib olinadi.

Tekislik subarktika va mö'tadil iqlim mintaqasida joylaşgan. Yanv. ning örtaça t-rasi ğarbdan şarqqa şim. qismida —10° dan — 20°gaça pasayadi. Yoz oylari tra şim.dan jan.ga 8° dan 24° gaça kötariladi. Yillik yoğin şim. şarqida 500—700 mm, jan.şarqida 200—500 mm.

Tekislikdan boşlanuvçi daryolar Oq va Barens (Onega, Şim. Dvina, Mezen, Peçora va boşqalar), Baltika (Neva, Daugava, Nyamunas va boşqalar), Qora (Dnepr), Azov (Don), Kaspiy (Volga, Ural, Emba) dengizlariga quyiladi. Kelib çiqiş jihatidan morena, termokarst, qayir, liman tipiga mansub köl (Imandra, Umbozero, Lovozero, Yuqori Volga, Ladoga, Onega, Ilmen, Syamgo, Elton, Baskunçak va boşqalar) köp.

Ş.Ye.t. hududining şim. qismi tundra, örmontundra; katta qismi örmonlar zonasida, janubroği örmonli daşt va daşt zonalarida, Kaspiy böyi pasttekisligining şim. qismi çala çöl, jan. qismi çöl zonasida. Bu zonalarda ularga xos tuproqlar, ösimliklar va hayvonlar tarqalgan. Ş.Ye.t. tabiiy resurslar (foydali qazilmalar, suv, tuproq, yer, örmon, yaylov va boşqalar)ga boy.

Murod Mamatqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАРҚИЙ ЕВРОПА ТЕКИСЛИГИ - Ер шаридаги энг катта текисликлардан бири, асосан, Европанинг шарқий қисмида жойлашган. Шим.да Оқ ва Баренц денгизлари, жан.да Қора, Азов ва Каспий денгизлари, шим.ғарбда Скандинавия тоғлари, ғарб ва жан. ғарбда Марказий Европадаги тоғлар ва Карпат тоғлари, жан., жанубишарқда Қрим ва Кавказ тоғлари, шарқда Урал ва Муғожар тоғлари билан чегарадош. Текисликнинг ўртача бал. 170 м. Шим. Муз, Атлантика океанлари ва Ички берк ҳавза сувайирғичидир. Энг паст қисми жанубида — Каспий денгизи соҳилида. Текисликда бир қанча деярли меридиан бўйлаб чўзилган қирлар (Манселькя, Суоменселькя, Ғарбий Карелия, Валдай, Белорус, СмоленскМосква, ВолиньПодолия, Ўрта Россия, Волгабўйи, Юқори Заволжье, Тиман кряжи ва бошқалар) ва пасттекисликлар (Днепр бўйи, ОкаДон, Қуйи Заволжье, Азов бўйи, Қора денгиз бўйи, Каспий бўйи ва бошқалар) жойлашган. Қирлар денгиз сатҳидан 300— 350 м баланд (Подолия қирларининг энг баланд жойи 471 м). Сувайирғичлар водийлардан ўрта ҳисобда 20—60 м баланд. Текисликнинг шим. ва марказий (тўртламчи даврда қадимий музликлар босган) қисмларида ясси сувайирғичлар ва музликлар иши натижасида ҳосил бўлган морена тепаликлари, жан. қисмида эса жарлар тарқалган. Ш.Е.т. ҳудудида РФнинг Европа (ғарбий), Украинанинг шим., шарқий, жан., Белоруссия, Польшанинг шим.ғарбий, Финляндия, Швециянинг катта қисми, Норвегиянинг чекка жан.шарқий қисмлари жойлашган.

Тектоник тузилишига кўра, текислик Шарқий Европа платформасига деярли тўғри келади. Заминида кучли бурмаланган токембрий қадимий (архей, протерозой) тоғ жинслари ётади. Бу жинслар кўтарилган Болтиқ ва Украина қалқонларида ер юзасига чиқиб қолган. Платформа замини устида деярли горизонтал палеозой, мезозой ва кайнозой тоғ жинслари жойлашган. Қалқонлардан ташқари Ш.Е.т.да тектоник ҳаракатлар натижасида пасайган синеклизалар (Москва, Украина, Печора, ВолиньПодолия, Каспий бўйи ва бошқалар) ва кўтарилган антеклизалар (Воронеж, Белорус, ВолгаУрал ва бошқалар) тектоник структуралар мавжуд. Фойдали қазилмаларга бой. Темир рудаси, тошкўмир, қўнғир кўмир, нефть, газ, ёнувчи сланецлар, апатит, марганец, олтингугурт, торф, тузлар, қурилиш материаллари қазиб олинади.

Текислик субарктика ва мўътадил иқлим минтақасида жойлашган. Янв. нинг ўртача т-раси ғарбдан шарққа шим. қисмида —10° дан — 20°гача пасаяди. Ёз ойлари тра шим.дан жан.га 8° дан 24° гача кўтарилади. Йиллик ёғин шим. шарқида 500—700 мм, жан.шарқида 200—500 мм.

Текисликдан бошланувчи дарёлар Оқ ва Баренц (Онега, Шим. Двина, Мезень, Печора ва бошқалар), Балтика (Нева, Даугава, Нямунас ва бошқалар), Қора (Днепр), Азов (Дон), Каспий (Волга, Урал, Эмба) денгизларига қуйилади. Келиб чиқиш жиҳатидан морена, термокарст, қайир, лиман типига мансуб кўл (Имандра, Умбозеро, Ловозеро, Юқори Волга, Ладога, Онега, Ильмень, Сямго, Эльтон, Баскунчак ва бошқалар) кўп.

Ш.Е.т. ҳудудининг шим. қисми тундра, ўрмонтундра; катта қисми ўрмонлар зонасида, жануброғи ўрмонли дашт ва дашт зоналарида, Каспий бўйи пасттекислигининг шим. қисми чала чўл, жан. қисми чўл зонасида. Бу зоналарда уларга хос тупроқлар, ўсимликлар ва ҳайвонлар тарқалган. Ш.Е.т. табиий ресурслар (фойдали қазилмалар, сув, тупроқ, ер, ўрмон, яйлов ва бошқалар)га бой.

Мурод Маматқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.