Şarqiy Yevropa tekisligi

Şarqiy Yevropa tekisligi, yoki Rus tekisligi — Yer şaridagi eng yirik tekisliklardan biri; Yevropaning şarqiy qismini egallaydi va Umumyevropa tekisligining tarkibiy qismi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning maydoni taxminan 4 million km², örtaça balandligi 170 m atrofida. Rusça Vikipediyaga köra, tekislik şimoldan janubga taxminan 2500 km, ğarbdan şarqqa 2400 km ga çözilgan.12

ÖzME'ga köra, tekislik şimolda Oq va Barens dengizlari, janubda Qora dengiz, Azov va Kaspiy dengizlari bilan örab olingan. Şimoli-ğarbda Skandinaviya toğlari, ğarb va janubi-ğarbda Markaziy Yevropa toğlari va Karpat, janubda Qrim va Kavkaz toğlari, şarqda esa Ural va Muğojar toğlari bilan çegaradoş. Rusça Vikipediyaga köra, ğarbda tekislikning şartli çegarasi Visla daryosi hisoblanadi.

Tekislik hududida Belarus, Latviya, Litva, Estoniya va Moldova töliq, Rossiyaning Yevropa qismi, Ukraina, Qozoğiston, Finlyandiya, Polşa, Ruminiya va Bolgariya esa qisman joylaşgan.

Tekislik balandligi 200–300 metrli qirlar va ular orasidagi yirik daryolar oqadigan pasttekisliklarning almaşinişidan iborat. ÖzME'ga köra, qirlarning köpi taxminan meridian yönalişida çözilgan: Valday, Smolensk–Moskva, Örta Rus, Volgaböyi, Volin–Podoliya qirlari va Timan tizmasi şular jumlasidan. Pasttekisliklar orasida Dneprböyi, Oka–Don, Qora dengizböyi va Kaspiyböyi pasttekisliklari bor. Eng past qismi Kaspiy dengizi sohilida joylaşgan. ÖzME Podoliya qirlarining eng baland joyini 471 m deb körsatadi; rusça va inglizça Vikipediyaga köra esa butun tekislikning eng baland nuqtasi — Ural oldidagi Bugulma–Belebey qirida, taxminan 479–480 m.

Tekislik Şimoliy Muz okeani, Atlantika okeani va Kaspiy kabi berk havzalar örtasidagi asosiy suvayirğiç vazifasini ötaydi. ÖzME'ga köra, şimoliy va markaziy qismlarda qadimgi muzliklar qoldirgan morena tepaliklari va yassi suvayirğiçlar, janubda esa jarlar keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, tekislik deyarli butunlay Şarqiy Yevropa platformasiga töğri keladi. Uning poydevori kuçli burmalangan tokembriy jinslaridan tuzilgan bölib, ular Boltiq va Ukraina qalqonlarida yer yuzasiga çiqib qolgan. Poydevor ustida paleozoy, mezozoy va kaynozoy davrlarining deyarli gorizontal yotgan çökindi qatlamlari joylaşgan. Platformada Moskva, Kaspiyböyi kabi botiqlar (sineklizalar) va Voronej, Volga–Ural kabi kötarilmalar (anteklizalar) ajratiladi.

Tekislik foydali qazilmalarga boy: temir rudasi, toşkömir va qönğir kömir, neft, tabiiy gaz, yonuvçi slanetslar, apatit, marganets, oltingugurt, torf va tuzlar qazib olinadi.

ÖzME'ga köra, tekislik subarktika va mö'tadil iqlim mintaqalarida yotadi. Şimolda yanvarning örtaça harorati ğarbdan şarqqa tomon –10° dan –20° gaça pasayadi, yozgi harorat esa şimoldan janubga 8° dan 24° gaça kötariladi. Yillik yoğin şimoli-şarqda 500–700 mm, janubi-şarqda 200–500 mm.

Bu yerdan boşlanadigan daryolar turli dengizlarga quyiladi: Peçora, Şimoliy Dvina va Onega — Oq va Barens dengizlariga, Neva, Daugava va Neman — Boltiq dengiziga, Dnepr — Qora dengizga, Don — Azov dengiziga, Volga va Ural — Kaspiy dengiziga. Tekislikda Ladoga, Onega, Ilmen, Elton, Baskunçak kabi köplab köllar bor.

ÖzME'ga köra, tekislikda tabiat zonalari şimoldan janubga aniq almaşinadi: eng şimolda tundra va örmon-tundra, keyin hududning katta qismini egallagan örmonlar, undan janubda örmon-daşt va daşt, Kaspiyböyi pasttekisligida esa çala çöl va çöl zonalari joylaşgan. Har bir zonaga öziga xos tuproq, ösimlik va hayvonot dunyosi mos keladi.