Şartli reflekslar

Şartli reflekslar - odam va hayvonlarning şaxsiy xayoti davomida orttirgan moslaşuv reaksiyalari sistemasi; şartli (signal) qözğatuvçi b-n şartsiz reflektor qözğatuvçi örtasida vujudga keladigan muvaqqat boğlaniş tufayli paydo böladi. Ş.r. markaziy nerv sistemasiga ega barça hayvonlarda bor. «Ş.r.» terminini I.P. Pavlov taklif etgan (1903). Ş.r. hosil qilinadigan reaksiyaga befarq bölgan qözğatuvçi (signal), ya'ni şartli ta'sirlovçining organizmga . uzluksiz ta'siri b-n boğliq. Mac, çiroq yoqilganida ovqatlanişga nisbatan Ş.r. hosil bölişi uçun itga çiroq yoqilgandan söng ovqat berib turiş kerak. Taşqi yoki içki muhitning har qanday özgarişi şartli ta'sirlovçi bölişi mumkin. Ilgari befarq bölgan, lekin vaqt jihatdan biror şartsiz refleksning namoyon bölişi b-n moye keladigan har qanday ta'sirlovçi şartli signal bölişi mumkin.

Ş.r.ning şakllanişida markaziy nerv sistemasining oliy qismlari (baliqlarda örta miya va miyaça, sudralib yuruvçilar va quşlarda boş miya yarim şarlari, odam va sut emizuvçilarda boş miya yarim şarlari pöstloği) asosiy ahamiyatga ega. Ş.r. asosida har xil şartsiz reflekslar örtasida ikki tomonlama boglaniş bölsa kerak, deb taxmin qilinadi. Şartli va şartsiz ta'sirlovçilarni bir xil neyronlardagi konvergensiyasi va boş miya har xil markazlari faolligining özaro moye kelişi Ş.r. hosil bölişining asosiy şarti hisoblanadi. Şartsiz qözğatuvçi tomonidan mustahkamlanib turilmagan Ş.r. tormozlanadi, ba'zan yöqolib ketadi. Şuning uçun Ş.r.ning biologik ahamiyati organizmning moslaniş imkoniyatlarini kengaytirişdan va uning xattiharakatlarini har xil şaroitga moslanişiga yordam berişdan iborat. Organizmning filogenetik taraqqiyoti va individual rivojlanişi davomida Ş.r. ham tobora murakkablaşib boradi (yana q. Oliy nerv faoliyati).