Şe'r
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120–121-b. — ziyouz.com
Şe'r (arab. şuur — sezgi) — fikrning histuyğuga qorişiq ifodasi sifatida vujudga kelgan, hayajonli şe'riy nutq bilan ifoda etilgan, ma'lum içki ohangga ega badiiy asar. «Ş.» atamasi örniga ba'zan «nazm» sözi ham qöllanadi. U badiiy adabiyotning qadimiy turi bölib, insoniyat eng birinçi badiiy asarlarni Ş.da yaratgan. Rivoyat qilişlariça, birinçi Ş.ni bevaqt öldirilgan öğli Hobilning dardida kuygan Odam alayhissalom yaratgan ekan. Şuning uçun ham unda, deyarli hamişa, muallifning oniy kayfiyati, lahzalik porloq keçinmalari ustuvorlik qiladi. Ş.da fikrning kutilmagan va sezimlarga kuçli ta'sir körsatadigan yösinda ifodalanişiga e'tibor qilinadi. Şu bois ham har bir Ş.dan öta muhim ijtimoiy ğoya ifodasini kutiş maqsadga muvofiq emas. Ularda tuyğular pörtanasi qudratli, sezimlar miqyosi keng va ta'sirçanlik, yuqumlilik darajasi yuqori bölişi muhimdir. Ş.ning uzoq yaşaşini ta'minlaydigan asosiy omillar: tuyğular samimiyati va ifoda tabiiyligidir.
Zamonaviy özbek adabiyotida «Ş.» atamasi ma'nosini erkinroq tuşuniş, oldingi şakliy qoliplarni özgartirgan holda yangi poetik kaşfiyotlar qilişga intiliş tamoyili kuçli. Şuning uçun ham özbek nazmida «oq Ş.», «soçma Ş.», «nasriy Ş.», «tasbih», «uççanoq» singari Ş. şakllari paydo bölmoqda. Ş.ning qofiya, tiniş belgilari va grammatik qoidalar iskanjasida qolişini istamayotgan bir qator şoirlar qofiyasiz, grammatik qoidalar va tiniş belgilariga rioya etilmay yozilgan Ş.lar yaratmoqdalar. Şe'rning eng kiçik körinişi mumtoz adabiyotda 1 baytdangina iborat bölsa (fard), özbek folklorida 4 qatorni taşkil etadi (törtlik). Bir misradan iborat Ş. yaratişga ham urinişlar bölgan (rus şe'riyatida «monostix» — bir şe'r deb nomlangan).
Özbek xalq oğzaki ijodida Ş.lar, asosan, kuylaş uçun yaratilganligi uçun «qöşiq» deb atalgan. Oğzaki Ş. qat'iy şakliymundarijaviy qoliplarga tuşmaydi va yönalişiga köra mavsum, marosim, sevgi qöşiqlari kabi turlarga ajratiladi. Mumtoz Ş.lar qofiyalaniş va banddagi misralarning miqdoriga köra maxsus janrlarga bölingan. Agar Ş. bandi 2 misradan iborat bölsa — masnaviy, 3 misradan iborat bölsa — musallas, har bir band 4 misradan taşkil topsa — murabba', 5 qatorli bandlardan taşkil etilsa — muxammas, bandlari 6 satrdan taşkil topsa — musaddas, 7 misrali bandlardan iborat bölsa — musabba', 8 misrali bandlardan taşkil topsa — musamman, 9 qatorli bandlardan iborati — tasne' (mustasne'), 10 qatorli bandlardan iborat poetik asarlar muaşşar (maşru') deyilgan.
Hoz. özbek şoirlari turliça bandlardan taşkil topadigan an'anaviy barmoq vaznining turli poetik kombinatsiyalaridan taşqari, jahon şe'riyati tajribasidan özlaştirilgan sonet, romans, xoyku, tanka, elegiya, barokko, rondel va boşqalar janrlarda Ş.lar yaratişmoqda va ularda özbeklarga xos milliy tuyğularni ta'sirli ifodalaşga erişmoqdalar.
Ad.: Töyçiyev U., Özbek sovet poeziyasida barmoq vazni, T., 1966; Kojinov V., Kak pişut stixi, M., 1970; Teoriya stixa, L., 1975; Teoriya metaform, M., 1980; Lapasov J., Badiiy matn va lisoniy tahdil, T., 1995; Fitrat, Adabiyot qoidalari, T., 1996; Boboyev T., Şe'r ilmi ta'limi, T., 1996; Hojiahmedov A., Şe'riy san'at va mumtoz qofiya, T., 1998; Quronov D.,Adabiyotşunoslikka kiriş, Andijon, 2002.
Qozoqboy Yöldoşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЪР (араб. шуур — сезги) — фикрнинг ҳистуйғуга қоришиқ ифодаси сифатида вужудга келган, ҳаяжонли шеърий нутқ билан ифода этилган, маълум ички оҳангга эга бадиий асар. «Ш.» атамаси ўрнига баъзан «назм» сўзи ҳам қўлланади. У бадиий адабиётнинг қадимий тури бўлиб, инсоният энг биринчи бадиий асарларни Ш.да яратган. Ривоят қилишларича, биринчи Ш.ни бевақт ўлдирилган ўғли Ҳобилнинг дардида куйган Одам алайҳиссалом яратган экан. Шунинг учун ҳам унда, деярли ҳамиша, муаллифнинг оний кайфияти, лаҳзалик порлоқ кечинмалари устуворлик қилади. Ш.да фикрнинг кутилмаган ва сезимларга кучли таъсир кўрсатадиган йўсинда ифодаланишига эътибор қилинади. Шу боис ҳам ҳар бир Ш.дан ўта муҳим ижтимоий ғоя ифодасини кутиш мақсадга мувофиқ эмас. Уларда туйғулар пўртанаси қудратли, сезимлар миқёси кенг ва таъсирчанлик, юқумлилик даражаси юқори бўлиши муҳимдир. Ш.нинг узоқ яшашини таъминлайдиган асосий омиллар: туйғулар самимияти ва ифода табиийлигидир.
Замонавий ўзбек адабиётида «Ш.» атамаси маъносини эркинроқ тушуниш, олдинги шаклий қолипларни ўзгартирган ҳолда янги поэтик кашфиётлар қилишга интилиш тамойили кучли. Шунинг учун ҳам ўзбек назмида «оқ Ш.», «сочма Ш.», «насрий Ш.», «тасбиҳ», «уччаноқ» сингари Ш. шакллари пайдо бўлмоқда. Ш.нинг қофия, тиниш белгилари ва грамматик қоидалар исканжасида қолишини истамаётган бир қатор шоирлар қофиясиз, грамматик қоидалар ва тиниш белгиларига риоя этилмай ёзилган Ш.лар яратмоқдалар. Шеърнинг энг кичик кўриниши мумтоз адабиётда 1 байтдангина иборат бўлса (фард), ўзбек фольклорида 4 қаторни ташкил этади (тўртлик). Бир мисрадан иборат Ш. яратишга ҳам уринишлар бўлган (рус шеъриятида «моностих» — бир шеър деб номланган).
Ўзбек халқ оғзаки ижодида Ш.лар, асосан, куйлаш учун яратилганлиги учун «қўшиқ» деб аталган. Оғзаки Ш. қатъий шаклиймундарижавий қолипларга тушмайди ва йўналишига кўра мавсум, маросим, севги қўшиқлари каби турларга ажратилади. Мумтоз Ш.лар қофияланиш ва банддаги мисраларнинг миқдорига кўра махсус жанрларга бўлинган. Агар Ш. банди 2 мисрадан иборат бўлса — маснавий, 3 мисрадан иборат бўлса — мусаллас, ҳар бир банд 4 мисрадан ташкил топса — мураббаъ, 5 қаторли бандлардан ташкил этилса — мухаммас, бандлари 6 сатрдан ташкил топса — мусаддас, 7 мисрали бандлардан иборат бўлса — мусаббаъ, 8 мисрали бандлардан ташкил топса — мусамман, 9 қаторли бандлардан иборати — таснеъ (мустаснеъ), 10 қаторли бандлардан иборат поэтик асарлар муашшар (машруъ) дейилган.
Ҳоз. ўзбек шоирлари турлича бандлардан ташкил топадиган анъанавий бармоқ вазнининг турли поэтик комбинацияларидан ташқари, жаҳон шеърияти тажрибасидан ўзлаштирилган сонет, романс, хойку, танка, элегия, барокко, рондель ва бошқалар жанрларда Ш.лар яратишмоқда ва уларда ўзбекларга хос миллий туйғуларни таъсирли ифодалашга эришмоқдалар.
Ад.: Тўйчиев У., Ўзбек совет поэзиясида бармоқ вазни, Т., 1966; Кожинов В., Как пишут стихи, М., 1970; Теория стиха, Л., 1975; Теория метаформ, М., 1980; Лапасов Ж., Бадиий матн ва лисоний таҳдил, Т., 1995; Фитрат, Адабиёт қоидалари, Т., 1996; Бобоев Т., Шеър илми таълими, Т., 1996; Ҳожиаҳмедов А., Шеърий санъат ва мумтоз қофия, Т., 1998; Қуронов Д.,Адабиётшуносликка кириш, Андижон, 2002.
Қозоқбой Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.