Şe'r

Şe'r (arabça «şuur» — sezgi, idrok) — fikr va his-tuyğuni ohangdor, ritmik nutqda ifodalaydigan badiiy asar. ÖzME'ga köra, şe'r ma'lum içki ohangga ega, hayajonli nutq orqali yaratilgan asar bölib, uning örnida ba'zan «nazm» sözi ham işlatiladi. Şe'r badiiy adabiyotning eng qadimiy turlaridan biri hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, şe'rda odatda muallifning ayni lahzadagi kayfiyati va yorqin keçinmalari birinçi örinda turadi; unda fikrning kutilmagan, kitobxon tuyğulariga kuçli ta'sir qiladigan şaklda berilişi qadrlanadi. Şu bois har bir şe'rdan katta ijtimoiy ğoya izlaş şart emas — asosiy talab tuyğuning teranligi va ta'sirçanligidir. ÖzME şe'rning uzoq yaşaşini ta'minlaydigan omillar sifatida his-tuyğuning samimiyati va ifodaning tabiiyligini körsatadi. Qadimiy rivoyatlarda ilk şe'rni Odam alayhissalom öğli Hobilning ölimidan qayğurib aytgan deyiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, şe'riyat nutqni oddiy tildagi ehtiyojlardan taşqari qöşimça ölçov — misra, qofiya, vazn bilan tartibga solişdir. Tarixda ilmiy va tibbiy risolalar ham nazmda yozilgan: bu matnni kundalik nutqdan ajratib, uni muhim deb belgilaş usuli bölgan. Şe'riy ritm nutqning tovuş tuzilişidagi umumiy tartib bölib, u qaysi vazn tizimi qöllanişini belgilaydi. Masalan, bögin soniga asoslangan tizim (özbek şe'riyatidagi barmoq vazni şunday), urğular soniga asoslangan tizim va ularni birlaştiruvçi tizimlar farqlanadi. Qofiya — misra oxirlarining öxşaş jaranglaşi.

Özbek xalq oğzaki ijodida şe'rlar köpinça kuylaş uçun yaratilgani sababli «qöşiq» deb atalgan. ÖzME'ga köra, xalq şe'rlari qat'iy şakl qoliplariga boğlanmaydi va mazmuniga köra mavsum, marosim, sevgi qöşiqlari kabi turlarga bölinadi. Folklordagi eng kiçik şe'r — törtlik, mumtoz adabiyotda esa bir baytdan iborat fard.

Mumtoz şe'riyatda janrlar qofiyalaniş tartibi va banddagi misralar soniga qarab ajratilgan. ÖzME'dagi tasnifga köra, ikki misrali bandlardan iborat asar — Masnaviy, uç misralisi — musallas, törtlisi — murabba', beşlisi — muxammas, oltilisi — musaddas, yettilisi — musabba', sakkizlisi — musamman, töqqizlisi — tasne', önlisi esa muaşşar deb atalgan.

ÖzME'ga köra, hozirgi özbek adabiyotida şe'r tuşunçasiga erkinroq yondaşiş, eski şakliy qoliplardan çiqib, yangi poetik yöllar izlaş kuçaygan. Natijada «oq şe'r», «soçma şe'r», «nasriy şe'r», «tasbih», «uççanoq» kabi şakllar paydo bölgan. Ayrim şoirlar qofiyasiz, tiniş belgilari va grammatika qoidalariga boğlanmagan şe'rlar yozmoqda. Rus şe'riyatida bir misradan iborat şe'r — monostix ham uçraydi.

Özbek şoirlari an'anaviy barmoq vaznining turli bandlarini qöllaş bilan birga, jahon adabiyotidan sonet, romans, xoyku, tanka, elegiya, rondel kabi şakllarni ham özlaştirgan va ularda milliy tuyğularni ifodalaşga intilgan. Rusça Vikipediyaga köra, YuNESKO qarori bilan har yili 21-martda Butunjahon şe'riyat kuni nişonlanadi.