Şerğozixon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119-b. — ziyouz.com
Şerğozixon (?, Buxoro 1727 yil dek., Xiva) — Xiva xoni (1715—27). Jontöraxonning öğli. Madrasada tahsil olgan. 1715 yil Yodgorxon vafotidan söng, Buxorodan keltirilib Xiva taxtiga ötqazilgan. Ş.ga qarşi Orol böyida yaşovçi qoraqalpoqlar Işimxon boşçiligida isyon kötarişgan. Ş. ular ustiga qöşin tortib katta öljalar, köplab asirlar bilan qaytgan. 1715 yil Ş. Xurosonga yuriş qilib Maşhadni egallagan, Nişopurni qamal qilib egallay olmagan (1716). Ş. davrida Pyotr I tomonidan yuborilgan BekoviçÇerkasskiy josuslik ekspeditsiyasi qirib taşlangan (1717). Rossiya Xiva xonligini öz ta'sir doirasiga kirita olmagaç, har ikki davlat örtasidagi munosabatlar keskinlaşgan. Vaziyatni yumşatiş uçun 1720 yil Xiva elçilari Rossiyaga jönatilgan, lekin elçilik a'zolari qamoqqa olingan, ulardan atigi bir kişigina Xivaga qaytişga muvaffaq bölgan. Rossiya hukumati Xiva xonligi orqali Örta Osiyoga kirib keliş fikridan voz keçmagan, bu paytda Rossiyada Buxoro xonligining Qulibek (q. Xonquli töpçiboşi) boşçiligidagi elçilari bor edi. Rossiya hukumati F. Beneveniii ularga qöşib Buxoroga jönatgan va Buxoro xonligini Xivaga qarşi gijgijlagan. Qalmiqlar xoni Ayuqaning Ş.ga yuborgan ma'lumotiga köra (1723 yil may), rus qöşinlari Saratovda töplanib, 1724 yil bahorida Xivaga yurişga tayyorgarlik körişgan. Ş. Orol böyidagi isyonkor qabilalar ruslarni Xivaga boşlab kelişidan va örniga Buxorodan keltirilgan (1721) Temur sulton (Şoh Temur)ni xon qilib kötarişlaridan xavotirda edi. Temur Sulton xonlikdagi Vazir, Gurlan, Şohobod, Bağlon, Uygur, Yangi Urganç, Xonqa va Xazoraspni olgan bölsada, butun xonlikni egallay olmagan. Xonlikdagi içki uruşlar Ş. vafotiga qadar davom etgan. Ş. Xivadagi madrasa (Şerğozixon madrasasi) quriliş çoğida maşhadlik ğulomlar tomonidan öldirilgan. Munianing yozişiça, Ş. odil, ma'rifatparvar hukmdor bölib, köp vaqtini ilm ahli bilan suhbatda ötkazgan. Uning davrida ilm-fan va şe'riyat rivojlangan.
Sa'dulla Otamurodov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕРҒОЗИХОН (?, Бухоро 1727 йил дек., Хива) — Хива хони (1715—27). Жонтўрахоннинг ўғли. Мадрасада таҳсил олган. 1715 йил Ёдгорхон вафотидан сўнг, Бухородан келтирилиб Хива тахтига ўтқазилган. Ш.га қарши Орол бўйида яшовчи қорақалпоқлар Ишимхон бошчилигида исён кўтаришган. Ш. улар устига қўшин тортиб катта ўлжалар, кўплаб асирлар билан қайтган. 1715 йил Ш. Хуросонга юриш қилиб Машҳадни эгаллаган, Нишопурни қамал қилиб эгаллай олмаган (1716). Ш. даврида Пётр I томонидан юборилган БековичЧеркасский жосуслик экспедицияси қириб ташланган (1717). Россия Хива хонлигини ўз таъсир доирасига кирита олмагач, ҳар икки давлат ўртасидаги муносабатлар кескинлашган. Вазиятни юмшатиш учун 1720 йил Хива элчилари Россияга жўнатилган, лекин элчилик аъзолари қамоққа олинган, улардан атиги бир кишигина Хивага қайтишга муваффақ бўлган. Россия ҳукумати Хива хонлиги орқали Ўрта Осиёга кириб келиш фикридан воз кечмаган, бу пайтда Россияда Бухоро хонлигининг Қулибек (қ. Хонқули тўпчибоши) бошчилигидаги элчилари бор эди. Россия ҳукумати Ф. Беневениии уларга қўшиб Бухорога жўнатган ва Бухоро хонлигини Хивага қарши гижгижлаган. Қалмиқлар хони Аюқанинг Ш.га юборган маълумотига кўра (1723 йил май), рус қўшинлари Саратовда тўпланиб, 1724 йил баҳорида Хивага юришга тайёргарлик кўришган. Ш. Орол бўйидаги исёнкор қабилалар русларни Хивага бошлаб келишидан ва ўрнига Бухородан келтирилган (1721) Темур султон (Шоҳ Темур)ни хон қилиб кўтаришларидан хавотирда эди. Темур Султон хонликдаги Вазир, Гурлан, Шоҳобод, Бағлон, Уйгур, Янги Урганч, Хонқа ва Хазораспни олган бўлсада, бутун хонликни эгаллай олмаган. Хонликдаги ички урушлар Ш. вафотига қадар давом этган. Ш. Хивадаги мадраса (Шерғозихон мадрасаси) қурилиш чоғида машҳадлик ғуломлар томонидан ўлдирилган. Мунианинг ёзишича, Ш. одил, маърифатпарвар ҳукмдор бўлиб, кўп вақтини илм аҳли билан суҳбатда ўтказган. Унинг даврида илм-фан ва шеърият ривожланган.
Саъдулла Отамуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.