Şeva

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 101–102-b. — ziyouz.com

Şeva (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va luğaviy jihatdan öziga xos xususiyatlarga ega bölgan eng kiçik hududiy körinişi — sezilarli lisoniy tafovutlari bölmagan bir yoki bir neça aholi maskani (odatda, qişloq)da yaşovçilarning sözlaşuv vositasi sifatida qöllanadi. Ş. — bu boşqa Ş. tizimlaridan fonetik, grammatik, söz yasalişi va luğaviy belgilariga köra farqlanuvçi lisoniy tizim sifatida mavjud böladi. Mas, qipçoq lahjasining manğit yoki saroy şevasi, qarluq lahjasiga mansub marğilon şevasi va boşqalar özbek tilining eng kiçik hududiy körinişlari hisoblanadi. Alohida Ş. lar birikib, lahjasi taşkil etadi.

Ş.lar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: Ş. ning alohidalaniş (ajralib qoliş) darajasi, muayyan Ş. vakillarining boşqa Ş.lar va tillarning vakillari bilan aloqa qiliş darajasi, adabiy tilning Ş.ga ta'siri va şahrik.ga boğliq. Alohida ajralib qolgan Ş.larda uning vakillari bilan atrofdagi aholi örtasida aloqalarning yöqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy e'tiqod jihatdan ayni Ş. vakillaridan keskin farklanişi tufayli), şeva vakillarining an'anaviy turmuş tarzini saqlab qolişga astoydil intilişi oqibatida Ş. juda sekinlik bilan özgaradi, katta va kiçik yoşdagilarning tilidagi farq sezilarsiz darajada böladi. Adabiy tilning yoki boşqa Ş.ning kuçli ta'siri ostida bölgan Ş.da aholining turli guruhlari nutqiga xos bölgan, bir-biriga qarama-qarşi qöyilgan va turli darajada farqlanadigan an'anaviy (qad.) va yangi qatlamlar ajralib turadi.

Milliy til tuşunçasining hajmi va qöllaniş doirasi keng bölib, lahja va Ş.larni ham qamrab oladi. Ş.lar adabiy til tuşunçasiga kirmaydi, biroq ular tilning quyi şakli va tarmoqlari hisoblanib, adabiy tilni boyitiş uçun xizmat kiladi. Adabiy til meyorlarining takomillaşuvi, fan va madaniyat taraqqiyoti, şahar bilan qişloq örtasidagi tafovutlarning kamayib borişi kabi ekstralingvistik omillar tufayli Ş.lar ham asta-sekin öz hususiyatlarini yöqota boradi.

Ş.lar tilşunoslikning dialektologiya bölimida örganiladi. Özbek Ş.larini örganişga Ğozi Olim Yunusov, Ye.D. Polivanov, A.K. Borovkov, V.V. Reşetov, F. Abdullayev, Ş.Şoabdurahmonov, A. Işayev, S. Otamirzayeva, O. Madrahimov va boşqalar katta hissa qöşdilar. Ad.: Reşetov V.V., Ş oabdurahmonov Ş., Özbek dialektologiyasi, T., 1978.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШЕВА (форс. — ҳаракат тарзи, тарз, усул) — тилнинг фонетик, грамматик ва луғавий жиҳатдан ўзига хос хусусиятларга эга бўлган энг кичик ҳудудий кўриниши — сезиларли лисоний тафовутлари бўлмаган бир ёки бир неча аҳоли маскани (одатда, қишлоқ)да яшовчиларнинг сўзлашув воситаси сифатида қўлланади. Ш. — бу бошқа Ш. тизимларидан фонетик, грамматик, сўз ясалиши ва луғавий белгиларига кўра фарқланувчи лисоний тизим сифатида мавжуд бўлади. Мас, қипчоқ лаҳжасининг манғит ёки сарой шеваси, қарлуқ лаҳжасига мансуб марғилон шеваси ва бошқалар ўзбек тилининг энг кичик ҳудудий кўринишлари ҳисобланади. Алоҳида Ш. лар бирикиб, лаҳжаси ташкил этади.

Ш.лар тизимининг мураккаблик даражаси, асосан, экстралингвистик омиллар: Ш. нинг алоҳидаланиш (ажралиб қолиш) даражаси, муайян Ш. вакилларининг бошқа Ш.лар ва тилларнинг вакиллари билан алоқа қилиш даражаси, адабий тилнинг Ш.га таъсири ва шаҳрик.га боғлиқ. Алоҳида ажралиб қолган Ш.ларда унинг вакиллари билан атрофдаги аҳоли ўртасида алоқаларнинг йўқлиги (географик ёки сиёсий сабаблар, атрофдаги аҳолининг тил, маданият, диний эътиқод жиҳатдан айни Ш. вакилларидан кескин фаркланиши туфайли), шева вакилларининг анъанавий турмуш тарзини сақлаб қолишга астойдил интилиши оқибатида Ш. жуда секинлик билан ўзгаради, катта ва кичик ёшдагиларнинг тилидаги фарқ сезиларсиз даражада бўлади. Адабий тилнинг ёки бошқа Ш.нинг кучли таъсири остида бўлган Ш.да аҳолининг турли гуруҳлари нутқига хос бўлган, бир-бирига қарама-қарши қўйилган ва турли даражада фарқланадиган анъанавий (қад.) ва янги қатламлар ажралиб туради.

Миллий тил тушунчасининг ҳажми ва қўлланиш доираси кенг бўлиб, лаҳжа ва Ш.ларни ҳам қамраб олади. Ш.лар адабий тил тушунчасига кирмайди, бироқ улар тилнинг қуйи шакли ва тармоқлари ҳисобланиб, адабий тилни бойитиш учун хизмат килади. Адабий тил меъёрларининг такомиллашуви, фан ва маданият тараққиёти, шаҳар билан қишлоқ ўртасидаги тафовутларнинг камайиб бориши каби экстралингвистик омиллар туфайли Ш.лар ҳам аста-секин ўз ҳусусиятларини йўқота боради.

Ш.лар тилшуносликнинг диалектология бўлимида ўрганилади. Ўзбек Ш.ларини ўрганишга Ғози Олим Юнусов, Е.Д. Поливанов, А.К. Боровков, В.В. Решетов, Ф. Абдуллаев, Ш.Шоабдураҳмонов, А. Ишаев, С. Отамирзаева, О. Мадраҳимов ва бошқалар катта ҳисса қўшдилар. Ад.: Решетов В.В., Ш оабдураҳмонов Ш., Ўзбек диалектологияси, Т., 1978.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.