Şialik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126–127-b. — ziyouz.com

Şialik (arab. — guruh, tarafdorlar) — islomdagi 2 asosiy yönalişdan biri. Özining tarqalişi va tarafdorlarining miqdori jihatidan sunniylikdan keyingi örinda turadi. Jahondagi barça musulmonlarning taxm. 7% Ş.ka mansub (2004). Ş. 7-asr örtalarida islom jamoasi içida oliy hokimiyat masalasida paydo bölgan ixtilof natijasida vujudga kelgan. Şia sözining töliq şakli «şi'at Ali» («Ali partiyasi») bölib, bu nom Ali ibn Abu Tolib va uning avlodlariga ergaşganlarga nisbatan berilgan. 7-asr oxirlariga kelib Iroq va Eronda keng tarqalgan va islomdagi mustaqil yönalişga aylangan. Ş. avval faqat siyosiy harakat sifatida şakllangan bölsada, keyinçalik aqidaviy va fiqhiy masalalarda turli öziga xos jihatlar paydo böldi. Buning natijasida Ş. ham mustaqil oqim sifatida faoliyat körsata boşladi. Ş.da musulmonlar jamoasi yoki davlatida faqat Muhammad (sav) avlodi (Ali va Fotimadan tarqalgan avlodlari) hukmron böliş huquqiga ega deb hisoblanadi. Ularning ta'limotiga köra, rahbar jamoa tomonidan saylanmay, rahbarlik meros sifatida ötadi. Imomlik payğambarlik kabi ilohiy mansab hisoblanadi. Ş.ka köra, payğambar vafotidan keyin xalifalikka haqli kişi Ali bölgan, Abu Bakr, Umar va Usmon esa bu huquqni undan zörlik bilan tortib olişgan. Ş. tarafdorlari (şialar) sunniylar kabi Qur'onni ilohiy deb e'tirof etadi, lekin ularning ayrim öta reaksion ruhdagi vakillari xalifalar davrida Qur'onning ayrim qismlari tuşirib qoldirilgan deb hisoblaydi. Ş. ilohiyotçilari Qur'onning mazmunini majoziy şarhlaş orqali öz ta'limotlarini asoslaydi. Ular faqat Ali va uning avlodlari tomonidan rivoyat qilingan hadislarni tan oladi. Bunday hadislardan iborat töplam tuzilib, u axbor deb atalgan. Ş.da 8 ta aqidaga e'tiqod qilinadi. Bular — tavhid (Allohning yagonaligini e'tirof etiş), adl (adolat, Allohning odilligi, ya'ni taqdir aqidasi), nubuvvat (payğambarlik), imomat (imomlik — imomlar hokimiyatini e'tirof etiş), Amri ma'ruf (yaxşilikka buyuriş), Nahyi munkar (yomonlikdan qaytariş), tavallo (Alloh döstlarini döst tutiş), tabarro (Alloh duşmanlaridan uzoqlaniş). Ş.da Ali va uning avlodlaridan iborat ön ikki imom hokimiyati tan olinadi. 874—878 yillar orasida 7—9 yoşida bedarak yöqolgan 12- imom Muhammad al-Mahdiyni şialar «yaşiringan» hisoblaydi, zamona oxir bölganda uning qaytib kelişini va adolat örnatişini kutadi (imomi Mahdiy, imomi oxir zamon). Ş.da 12 imomlik (isnoaşariya) Ali ibn Abu Tolibdan boşlanib, uning Fotimadan bölgan öğillari Hasan va Husaynga ötadi va Muhammad al-Mahdiyga borib tugaydi. Şuning uçun Ş.dagi isnoaşariylar firqasi «ön ikki imomni e'tirof qiluvçilar», deb nomlangan. Isnoaşariylarning ba'zilari Alini Payğambardan afzal deb e'tiqod qiladilar hamda Ali va uning 11 avlodi insonlarga rizq berib turadi, deb hisoblaydilar. Ular ning fikriça, Ali va uning avlodlari Payğambardan keyingi Allohning hujjatlaridir. Ularning buyruqlari, taqiqlari Payğambarning buyruği, taqiqidir, ularga itoat qiliş — Payğambarga itoat qilişdir, ularga böysunmaslik — Payğambarga isyon qilişdir. Ularning jasadlari nuroniyliklari sababli qabrlarda çirimaydi yoki ba'zilarining e'tiqodiga köra, osmonga kötariladi. Şialar sunniylar kabi Makka va Madinani muqaddas hisoblaş bilan birga, Karbalo, Najaf şahrilarida joylaşgan Ş. imomlari qabrlarini ham ziyorat qiladi. Ş.da 1 ta diniy-huquqiy mazhab — ja'fariylik mavjud. Şialar imom Husaynga motam tutadi, «şaxseyvaxsey» deb nom olgan motam yurişlari ötkazadi va h.k. Örta asrlarda Ş. içida ixtiloflar yuz bergan, natijada köp firqalar vujudga kelgan. Bulardan zaydiylar, ismoiliylar, ibodiylar va boşqalar hozir ham mavjud. Ş. hozirgi vaqtda Eronda hukmron e'tiqod hisoblandi. Iroq, Suriya, Livan, Afğoniston, Hindiston va Pokistonda şialar bor. Ozarbayjon va Tojikistonda (Pomirda ismoiliylar) aholining muayyan qismi Ş.ka e'tiqod qiladi. Samarqand va Buxoroda şia jamoalari mavjud.

Ad. Petruşevskiy I. P., Islam v Irane v VII—XV vekax (kurs leksiy), L., 1966; Prozorov S. M., Şiitskaya (imamitskaya) doktrina verxovnoy vlasti, M., 1984; Husniddinov Z.M., Abdusattorov A.A, Islomdagi oqimlar: xorijiylik va şialik, T„ 2003.

Abdullo Abdusattorov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШИАЛИК (араб. — гуруҳ, тарафдорлар) — исломдаги 2 асосий йўналишдан бири. Ўзининг тарқалиши ва тарафдорларининг миқдори жиҳатидан суннийликдан кейинги ўринда туради. Жаҳондаги барча мусулмонларнинг тахм. 7% Ш.ка мансуб (2004). Ш. 7-аср ўрталарида ислом жамоаси ичида олий ҳокимият масаласида пайдо бўлган ихтилоф натижасида вужудга келган. Шиа сўзининг тўлиқ шакли «ши’ат Али» («Али партияси») бўлиб, бу ном Али ибн Абу Толиб ва унинг авлодларига эргашганларга нисбатан берилган. 7-аср охирларига келиб Ироқ ва Эронда кенг тарқалган ва исломдаги мустақил йўналишга айланган. Ш. аввал фақат сиёсий ҳаракат сифатида шаклланган бўлсада, кейинчалик ақидавий ва фиқҳий масалаларда турли ўзига хос жиҳатлар пайдо бўлди. Бунинг натижасида Ш. ҳам мустақил оқим сифатида фаолият кўрсата бошлади. Ш.да мусулмонлар жамоаси ёки давлатида фақат Муҳаммад (сав) авлоди (Али ва Фотимадан тарқалган авлодлари) ҳукмрон бўлиш ҳуқуқига эга деб ҳисобланади. Уларнинг таълимотига кўра, раҳбар жамоа томонидан сайланмай, раҳбарлик мерос сифатида ўтади. Имомлик пайғамбарлик каби илоҳий мансаб ҳисобланади. Ш.ка кўра, пайғамбар вафотидан кейин халифаликка ҳақли киши Али бўлган, Абу Бакр, Умар ва Усмон эса бу ҳуқуқни ундан зўрлик билан тортиб олишган. Ш. тарафдорлари (шиалар) суннийлар каби Қуръонни илоҳий деб эътироф этади, лекин уларнинг айрим ўта реакцион руҳдаги вакиллари халифалар даврида Қуръоннинг айрим қисмлари тушириб қолдирилган деб ҳисоблайди. Ш. илоҳиётчилари Қуръоннинг мазмунини мажозий шарҳлаш орқали ўз таълимотларини асослайди. Улар фақат Али ва унинг авлодлари томонидан ривоят қилинган ҳадисларни тан олади. Бундай ҳадислардан иборат тўплам тузилиб, у ахбор деб аталган. Ш.да 8 та ақидага эътиқод қилинади. Булар — тавҳид (Аллоҳнинг ягоналигини эътироф этиш), адл (адолат, Аллоҳнинг одиллиги, яъни тақдир ақидаси), нубувват (пайғамбарлик), имомат (имомлик — имомлар ҳокимиятини эътироф этиш), Амри маъруф (яхшиликка буюриш), Наҳйи мункар (ёмонликдан қайтариш), тавалло (Аллоҳ дўстларини дўст тутиш), табарро (Аллоҳ душманларидан узоқланиш). Ш.да Али ва унинг авлодларидан иборат ўн икки имом ҳокимияти тан олинади. 874—878 йиллар орасида 7—9 ёшида бедарак йўқолган 12- имом Муҳаммад ал-Маҳдийни шиалар «яширинган» ҳисоблайди, замона охир бўлганда унинг қайтиб келишини ва адолат ўрнатишини кутади (имоми Маҳдий, имоми охир замон). Ш.да 12 имомлик (исноашария) Али ибн Абу Толибдан бошланиб, унинг Фотимадан бўлган ўғиллари Ҳасан ва Ҳусайнга ўтади ва Муҳаммад ал-Маҳдийга бориб тугайди. Шунинг учун Ш.даги исноашарийлар фирқаси «ўн икки имомни эътироф қилувчилар», деб номланган. Исноашарийларнинг баъзилари Алини Пайғамбардан афзал деб эътиқод қиладилар ҳамда Али ва унинг 11 авлоди инсонларга ризқ бериб туради, деб ҳисоблайдилар. Улар нинг фикрича, Али ва унинг авлодлари Пайғамбардан кейинги Аллоҳнинг ҳужжатларидир. Уларнинг буйруқлари, тақиқлари Пайғамбарнинг буйруғи, тақиқидир, уларга итоат қилиш — Пайғамбарга итоат қилишдир, уларга бўйсунмаслик — Пайғамбарга исён қилишдир. Уларнинг жасадлари нуронийликлари сабабли қабрларда чиримайди ёки баъзиларининг эътиқодига кўра, осмонга кўтарилади. Шиалар суннийлар каби Макка ва Мадинани муқаддас ҳисоблаш билан бирга, Карбало, Нажаф шаҳриларида жойлашган Ш. имомлари қабрларини ҳам зиёрат қилади. Ш.да 1 та диний-ҳуқуқий мазҳаб — жаъфарийлик мавжуд. Шиалар имом Ҳусайнга мотам тутади, «шахсейвахсей» деб ном олган мотам юришлари ўтказади ва ҳ.к. Ўрта асрларда Ш. ичида ихтилофлар юз берган, натижада кўп фирқалар вужудга келган. Булардан зайдийлар, исмоилийлар, ибодийлар ва бошқалар ҳозир ҳам мавжуд. Ш. ҳозирги вақтда Эронда ҳукмрон эътиқод ҳисобланди. Ироқ, Сурия, Ливан, Афғонистон, Ҳиндистон ва Покистонда шиалар бор. Озарбайжон ва Тожикистонда (Помирда исмоилийлар) аҳолининг муайян қисми Ш.ка эътиқод қилади. Самарқанд ва Бухорода шиа жамоалари мавжуд.

Ад. Петрушевский И. П., Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций), Л., 1966; Прозоров С. М., Шиитская (имамитская) доктрина верховной власти, М., 1984; Ҳусниддинов З.М., Абдусатторов А.А, Исломдаги оқимлар: хорижийлик ва шиалик, Т„ 2003.

Абдулло Абдусатторов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.