Şialik
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Şialik (arabça şi'a — «guruh», «tarafdorlar») — islomdagi ikki asosiy yönalişdan biri; tarafdorlari soni böyiça sunniylikdan keyin ikkinçi örinda turadi. Uning asosida Muhammad payğambar özidan keyin jamoaga amakivaççasi va kuyovi Ali ibn Abu Tolibni rahbar qilib tayinlagan, degan e'tiqod yotadi. Inglizça Vikipediyaga köra, şialar dunyo musulmonlarining 10—13 foizini, ya'ni 200—260 million kişini taşkil etadi; ÖzME 2004-yil uçun taxminan 7 foiz degan raqamni keltirgan.1
Kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, şialik VII asr örtalarida musulmon jamoasidagi oliy hokimiyat masalasida çiqqan ixtilof natijasida paydo bölgan. Atamaning töliq şakli «şi'at Ali» — «Ali tarafdorlari» bölgan. Avval siyosiy guruh sifatida şakllangan bu harakat VII asr oxiriga kelib Iroq va Eronda keng yoyilgan, keyinçalik aqida va fiqhda ham öziga xos qaraşlarni işlab çiqib, alohida yönalişga aylangan. Şialar fikriça, payğambar vafotidan keyin xalifalik huquqi Aliga tegişli bölgan; Inglizça Vikipediyaga köra, ular Saqifadagi yiğinda Abu Bakrning saylanişini bu huquqning buzilişi deb hisoblaydi.
Ta'limoti
13ÖzME'ga köra, şialikda jamoa yoki davlat boşqaruvi faqat payğambar avlodiga — Ali va Fotimadan tarqalgan nasl vakillariga xos deb qaraladi; rahbar saylanmaydi, meros yöli bilan beriladi. Imomlik payğambarlik kabi ilohiy mansab sanaladi. Şialar Qur'onni muqaddas kitob deb tan oladi, biroq uni köproq majoziy talqin qiladi va asosan Ali hamda uning avlodi orqali rivoyat qilingan hadislarni qabul qiladi; bunday hadislar töplami «axbor» deb ataladi.
ÖzME şialikdagi sakkiz e'tiqod asosini sanab ötadi: tavhid (Allohning yagonaligi), adl (ilohiy adolat), nubuvvat (payğambarlik), imomat (imomlar hokimiyati), amri ma'ruf (yaxşilikka buyuriş), nahyi munkar (yomonlikdan qaytariş), tavallo (Alloh döstlarini döst tutiş) va tabarro (Alloh duşmanlaridan uzoqlaşiş).
Ön ikki imom
13Şialarning eng yirik tarmoği — isnoaşariylar («ön ikki imom tarafdorlari»). Ular Ali, uning öğillari Hasan va Husayndan boşlanib, Muhammad al-Mahdiy bilan yakunlanadigan ön ikki imomni tan oladi. ÖzME'ga köra, ön ikkinçi imom 874—878-yillar oraliğida yoş bola holida ğoyib bölgan; şialar uni «yaşiringan imom» deb hisoblaydi va oxir zamonda qaytib kelib, adolat örnatişini kutadi. Diniy-huquqiy masalalarda isnoaşariylar ja'fariy mazhabiga amal qiladi.
Tarmoqlari va marosimlari
13Inglizça Vikipediyaga köra, şialikning uç asosiy tarmoği — isnoaşariylik, ismoiliylik va zaydiylik. Şialar Makka va Madina bilan bir qatorda Najafdagi Ali va Karbalodagi Husayn maqbaralarini ham muqaddas sanab ziyorat qiladi. ÖzME'ga köra, imom Husayn xotirasiga har yili motam marosimlari ötkaziladi, bu yurişlar «şaxsey-vaxsey» nomi bilan ham ma'lum.
Tarqalişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, şialar Eron, Iroq va Ozarbayjonda aholining köpçiligini taşkil etadi, Livan va Bahraynda musulmonlarning qariyb yarmini taşkil qiladi; Turkiya, Yaman, Saudiya Arabistoni, Afğoniston va Janubiy Osiyoda ham yirik jamoalari bor. Eron şialik davlat boşqaruvi va qonunçiligining rasmiy asosi bölgan yagona davlatdir. ÖzME'ga köra, Tojikistonning Pomir qismida ismoiliylar yaşaydi, Samarqand va Buxoroda ham şia jamoalari mavjud.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Şialik // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2743 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAŞialik. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2743
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2743
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Şia Islamen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 10-jild, 126–127-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 126–127-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.