Şihobuddin Ahmad ibn Muhammad ibn Abdullox. ibn Ibrohim Ibn Arabşoh

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5-b. — ziyouz.com

Ibn Arabşoh Şihobuddin Ahmad ibn Muhammad ibn Abdullox. ibn Ibrohim (1388, Damaşq — 1450, Qohira) — arab tarixçisi. Amir Temur Şom (Suriya) ni egallagaç (1401), I. A. ni qarindoş-uruğlari b-n Samarqandga keltirgan. Bu yerda u maşhur olimlardan ta'lim olgan, fors, möğul va turk tillarini örgangan xamda adabiyot va ilohiyot b-n şuğullangan (1401—08). U Xorazm, Möğuliston, Xitoyda va Oltin Örda poytaxti Saroyda bölgan. Hoji Tarxon (Astraxon) da huquq fani b-n şuğullangan. Qrim orqali Adrianopolga kelgan. 10 y. davomida turk sultoni Muhammad I ning maxsus kotibi bölgan. I. A. bir neça tarixiy kitob yozgan. «Ğurrat us-siyar fi duvalitturk va-ttatar» («Turk va tatar xalqlari davlatlaridagi siyratlar sarasi») asari Oltin Örda haqidagi köp ma'lumotlarni öz içiga olgan. Ammo bu asar saqlanmagan. I. A. ning «Fukoxat ul-xulafo va mufokahat uz-zurafo» («Xalifalarning hozirjavobligi va farosatlilarning hazil-kaşligi») asari ham bor. I. A. tarjimon sifatida Avfiyning «Javomi' ulhikoyot va lavomi' ur-rivoyot» («Hikoyalar majmuasi va rivoyatlar jilvasi»), Abu Laysning «Tafsir» ini fors tilidan turkçaga tarjima qilgan. «Ajoib ul-maqdur fi axbori Temur» («Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari») I. A. ning eng maşhur asaridir. Bu asar «Amir Temur tarixi» nomi b-n özbek tilida ham naşr etilgan.

I. A. Amir Temurga nisbatan duşmanlik ruhidagi mualliflar jumlasidan edi. Bu hol uning asarida töla aks etdi. Şunga qaramay, I. A. asarida Temur davlati va unga çegaradoş mamlakatlar siyosiy, xöjalik va madaniy turmuşini qöşimça ravişda oydinlaştirib beruvçi köpdan-köp diqqatga sazovor ma'lumotlarni keltirgan.

I. A. Amir Temurga naqadar salbiy nazar b-n qaramasin, har holda uning şaxsini munosib baholagan: «Yetmiş yoşli Temurning fikrlari hali ham qat'iy, jismoniy jihatdan kuçli va baquvvatdir... U istehzo va soxtalikni yoqtirmaydi, baxtsiz hodisa röy berganda ğamga botmaydi, doim sergak va mardona turadi, uning oldida hamma itoatgöy bölib qoladi va hurmat bajo keltiradi. U mard va jasur odamlarni yoqtiradi... U masalaning moqiyatini darhol payqab oladigan mohir bahsçi edi. U farosati b-n haqgöy — yolğonçini darrov farqlar edi, samimiy maslahatçilarni soxta nasihatgöylardan farqdar edi».

Ad.: Amir Temur tarixi (1-, 2-kitoblar; söz boşi, arab tilidan tarjima va izohlar muallifi U. Uvatov), T., 1992.

Ubaydulla Uvatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИБН АРАБШОҲ Шиҳобуддин Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Абдуллох. ибн Иброҳим (1388, Дамашқ — 1450, Қоҳира) — араб тарихчиси. Амир Темур Шом (Сурия) ни эгаллагач (1401), И. А. ни қариндош-уруғлари б-н Самарқандга келтирган. Бу ерда у машҳур олимлардан таълим олган, форс, мўғул ва турк тилларини ўрганган хамда адабиёт ва илоҳиёт б-н шуғулланган (1401—08). У Хоразм, Мўғулистон, Хитойда ва Олтин Ўрда пойтахти Саройда бўлган. Ҳожи Тархон (Астрахон) да ҳуқуқ фани б-н шуғулланган. Қрим орқали Адрианополга келган. 10 й. давомида турк султони Муҳаммад I нинг махсус котиби бўлган. И. А. бир неча тарихий китоб ёзган. «Ғуррат ус-сияр фи дувалиттурк ва-ттатар» («Турк ва татар халқлари давлатларидаги сийратлар сараси») асари Олтин Ўрда ҳақидаги кўп маълумотларни ўз ичига олган. Аммо бу асар сақланмаган. И. А. нинг «Фукохат ул-хулафо ва муфокаҳат уз-зурафо» («Халифаларнинг ҳозиржавоблиги ва фаросатлиларнинг ҳазил-кашлиги») асари ҳам бор. И. А. таржимон сифатида Авфийнинг «Жавомиъ улҳикоёт ва лавомиъ ур-ривоёт» («Ҳикоялар мажмуаси ва ривоятлар жилваси»), Абу Лайснинг «Тафсир» ини форс тилидан туркчага таржима қилган. «Ажоиб ул-мақдур фи ахбори Темур» («Темур ҳақидаги хабарларда тақдир ажойиботлари») И. А. нинг энг машҳур асаридир. Бу асар «Амир Темур тарихи» номи б-н ўзбек тилида ҳам нашр этилган.

И. А. Амир Темурга нисбатан душманлик руҳидаги муаллифлар жумласидан эди. Бу ҳол унинг асарида тўла акс этди. Шунга қарамай, И. А. асарида Темур давлати ва унга чегарадош мамлакатлар сиёсий, хўжалик ва маданий турмушини қўшимча равишда ойдинлаштириб берувчи кўпдан-кўп диққатга сазовор маълумотларни келтирган.

И. А. Амир Темурга нақадар салбий назар б-н қарамасин, ҳар ҳолда унинг шахсини муносиб баҳолаган: «Етмиш ёшли Темурнинг фикрлари ҳали ҳам қатъий, жисмоний жиҳатдан кучли ва бақувватдир... У истеҳзо ва сохталикни ёқтирмайди, бахтсиз ҳодиса рўй берганда ғамга ботмайди, доим сергак ва мардона туради, унинг олдида ҳамма итоатгўй бўлиб қолади ва ҳурмат бажо келтиради. У мард ва жасур одамларни ёқтиради... У масаланинг моқиятини дарҳол пайқаб оладиган моҳир баҳсчи эди. У фаросати б-н ҳақгўй — ёлғончини дарров фарқлар эди, самимий маслаҳатчиларни сохта насиҳатгўйлардан фарқдар эди».

Ад.: Амир Темур тарихи (1-, 2-китоблар; сўз боши, араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи У. Уватов), Т., 1992.

Убайдулла Уватов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.