Şiroq
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–163-b. — ziyouz.com
Şiroq (yunon manbalarida Sirak) (mil. av. 6-asr) — Turon xalqlarining axomaniylar podşosi Doro I (q. Doro) bosqiniga qarşi kuraşgan xalq qahramoni. Ş.ning hayoti haqida manbalarda juda oz ma'lumotlar saqlanib qolgan. Mil.av. 6-asr boşlarida Eron şohi Doro I qöşini Turon hududiga bostirib kirgan. Yunon tarixçisi va notiği Poliyen (mil. 2-asr) ning 8 kitobdan iborat «Harbiy hiylalar» («Strategmalar») asarida ilk marta Ş. jasorati tilga olingan.
Poliyenning yozişiça, sak qabilalari oqsoqollari Sakfar, Omarg va Oamiris fors qöşinini yengiş uçun harbiy kengaş (qurultoy) ötkazayotganda, ularning huzuriga oddiy otboqar Ş. kelib, öz rejasini bayon qilgan. Rejaga köra, Ş. öz qabilasi manfaatini himoya qilib, harbiy hiyla işlatgan va yolğiz özi Doro I laşkariga qarşi turgan.
Ş. Doro I qarorgohiga kelib, unga qabiladoşlari nohaq sitam yetkazganligi uçun (uning burni va quloqlari kesilgan edi) u Eron qöşinini saklar (şaklar) qabilasi turgan yerga qisqa yöl bilan olib borişini aytib, duşman qöşinini Qizilqum çöli içkarisiga boşlaydi. Eron qöşini «yölboşlovçi»ning maslahati bilan faqat 7 kunga yetadigan suv, oziqovqat va yemxaşak olgan edi. Jazirama issikda çölni keçib ötayotgan duşman qöşini holdan toyib. oziqovqat ham tugaydi. Nihoyat, muhlatning 7kunida duşman qöşini aldanganini payqaydi. Ş. atrofini qurşab olgan şoh Doro I va uning sarkardalariga qarata quyidagi sözlarni aytgan: «Men yolğiz özim Doro qöşinini yengdim. Sizlarni aldab, çölning qoq örtasiga olib keddim. Xohtagan tomoningizga ketişingiz mumkin, vohagaça tört gomoningiz ham 7 kunlik yöl!».
Dahşatga tuşgan şoh va uning sarkardalari Ş.qa yolvorib, unga suvsiz çöldan olib çiqişi uçun katta boylik va'da qilişadi. Ş. vatan ozodligi yölida jon fido qilişini aytgaç, Doro 1 ning sarkardasi Ranosbat uni qiliç bilan çopib taşlaydi. Qöşinning asosiy qismi suvsizlik va oçlikdan Qizilqum çölida qirilib ketgan. Faqat Doro I va uning oz sonli ayonlari yomğir yoğişi natijasida halokatdan qutulib, Baqtra daryosi (Amudaryo) qirğoğigaça yetib kelişgan.
Ş.ning jasorati haqida turkiy xalqlar örtasida jangnoma va rivoyatlar yaratildi. Bu rivoyatlar «Şiroq» nomi bilan maşhur. Buxoro çöponlari örtasida bu rivoyatlar hozir ham aytiladi. U turkiy xalqlarga qöşni boşqa hududlardagi xalq oğzaki ijodiga ham kuçli ta'sir körsatgan. Bu tarixiy voqeani oradan 800 yil ötgaç, Poliyen öz asarida yuqoridagiça keltirib ötgan. Yozuvçi Mirkarim Osim «Şiroq» qissasi va şoir Usmon Qöçqor «Şiroq» dostonida Ş. jasoratini uluğlaşgan. Toşkentda Ş. nomli köça mavjud. Ş. milliy qahramon sifatida Özbekiston tarixiga oid turli kitoblardan öz munosib örnini egallagan.
Ad.: Özbekiston tarixi: davlat va jamiyag taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИРОҚ (юнон манбаларида Сирак) (мил. ав. 6-аср) — Турон халқларининг ахоманийлар подшоси Доро I (қ. Доро) босқинига қарши курашган халқ қаҳрамони. Ш.нинг ҳаёти ҳақида манбаларда жуда оз маълумотлар сақланиб қолган. Мил.ав. 6-аср бошларида Эрон шоҳи Доро I қўшини Турон ҳудудига бостириб кирган. Юнон тарихчиси ва нотиғи Полиен (мил. 2-аср) нинг 8 китобдан иборат «Ҳарбий ҳийлалар» («Стратегмалар») асарида илк марта Ш. жасорати тилга олинган.
Полиеннинг ёзишича, сак қабилалари оқсоқоллари Сакфар, Омарг ва Оамирис форс қўшинини енгиш учун ҳарбий кенгаш (қурултой) ўтказаётганда, уларнинг ҳузурига оддий отбоқар Ш. келиб, ўз режасини баён қилган. Режага кўра, Ш. ўз қабиласи манфаатини ҳимоя қилиб, ҳарбий ҳийла ишлатган ва ёлғиз ўзи Доро I лашкарига қарши турган.
Ш. Доро I қароргоҳига келиб, унга қабиладошлари ноҳақ ситам етказганлиги учун (унинг бурни ва қулоқлари кесилган эди) у Эрон қўшинини саклар (шаклар) қабиласи турган ерга қисқа йўл билан олиб боришини айтиб, душман қўшинини Қизилқум чўли ичкарисига бошлайди. Эрон қўшини «йўлбошловчи»нинг маслаҳати билан фақат 7 кунга етадиган сув, озиқовқат ва емхашак олган эди. Жазирама иссикда чўлни кечиб ўтаётган душман қўшини ҳолдан тойиб. озиқовқат ҳам тугайди. Ниҳоят, муҳлатнинг 7кунида душман қўшини алданганини пайқайди. Ш. атрофини қуршаб олган шоҳ Доро I ва унинг саркардаларига қарата қуйидаги сўзларни айтган: «Мен ёлғиз ўзим Доро қўшинини енгдим. Сизларни алдаб, чўлнинг қоқ ўртасига олиб кеддим. Хоҳтаган томонингизга кетишингиз мумкин, воҳагача тўрт гомонингиз ҳам 7 кунлик йўл!».
Даҳшатга тушган шоҳ ва унинг саркардалари Ш.қа ёлвориб, унга сувсиз чўлдан олиб чиқиши учун катта бойлик ваъда қилишади. Ш. ватан озодлиги йўлида жон фидо қилишини айтгач, Доро 1 нинг саркардаси Раносбат уни қилич билан чопиб ташлайди. Қўшиннинг асосий қисми сувсизлик ва очликдан Қизилқум чўлида қирилиб кетган. Фақат Доро I ва унинг оз сонли аъёнлари ёмғир ёғиши натижасида ҳалокатдан қутулиб, Бақтра дарёси (Амударё) қирғоғигача етиб келишган.
Ш.нинг жасорати ҳақида туркий халқлар ўртасида жангнома ва ривоятлар яратилди. Бу ривоятлар «Широқ» номи билан машҳур. Бухоро чўпонлари ўртасида бу ривоятлар ҳозир ҳам айтилади. У туркий халқларга қўшни бошқа ҳудудлардаги халқ оғзаки ижодига ҳам кучли таъсир кўрсатган. Бу тарихий воқеани орадан 800 йил ўтгач, Полиен ўз асарида юқоридагича келтириб ўтган. Ёзувчи Миркарим Осим «Широқ» қиссаси ва шоир Усмон Қўчқор «Широқ» достонида Ш. жасоратини улуғлашган. Тошкентда Ш. номли кўча мавжуд. Ш. миллий қаҳрамон сифатида Ўзбекистон тарихига оид турли китоблардан ўз муносиб ўрнини эгаллаган.
Ад.: Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамияг тараққиёти, 1-қисм, Т., 2000.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.