Şizofreniya

Şizofreniya (yun. böliniş va aql, ong, fikr) — ruhiy kasallik; etiologiyasi noma'lum. Köproq 18—35 yoşgaça bölgan davrda kuzatiladi. Kasallik alohida nozologik şaklga ega bölguniga qadar köpgina psixiatr olimlar tomonidan örganilgan. Nemis psixiatri Ye.Krepelin 1898 yil birinçi marta uşbu kasallikni «Ilk esi pastlik» deb nomlagan. 1911 yil Şveysariya psixiatri Ye.Bleyler bu ruhiy kasallikning klinik keçişini yanada çuqurroq örganib, uning asosida assotsiativ jarayonlarning buzilişlari yotişini, buning oqibatida esa ruhiyatning parçalanişini asoslab, kasallik nomini şizofreniya deb atagan. Haqiqatan ham Ş.ning asosida fikrlaş, mulohaza yuritiş jarayonining buzilişi yotadi. Kasallik köpinça zimdan, asta-sekin boşlanadi. Ş. köpinça odamovi, kamgap, hissiyotlari sust fe'latvorli kişilarda rivojlangani uçun ham ular atrofidagi kişilarda ança vaqtgaça heç qanday şubha uyğotmaydi. Bemor, odatda, tez toliqiş, quvvat, ğayrat va havas pasayganidan şikoyat qiladi, uni faollaştirişga javoban, serzarda va injiqlik qiladi. Bu Ş.ning öziga xos asteniya holatidir. Bu holat boşlanişida öziga xos hissiy buzilişlar, kayfiyatning besabab özgarişi, loqaydlik, vahimaga tuşiş kuzatiladi. Odamovilik (autizm) kuçayadi, bemor jamiyatdan butunlay çetlaşib qoladi; injiqlik, öçakişiş, sababsiz vahimaga tuşiş kuçayadi. Qörquv va miyadan ketmaydigan «şilqim fikrlar» oqibatida irim sifatlari paydo böladi. Mas, işxonaga soğ-omon yetib olişi uçun ostonadan çiqqaç, çap yelka tomonga qayrilib uç marta tuflab oliş va h.k. Bemorning fikrlari borgan sari öz-özidan quyulib kelaveradigan bema'ni va befoyda mulohazalar quyunidan (mentizm) iborat böladi. Mas, bemor tunu kun nega odamda ikkita oyoğu, hayvonlarda törtta deb, öylab yuraveradi. Bu davrda köpinça kuçli boş oğriği, uyqu buzilişi kuzatiladi. Asta-sekin kasallikning ilk davri uning rivojlangan bosqiçiga ötadi, bunda bemorning fikr-mulohazalari, tafakkuri ayniydi. U özining atrofidagi körib turgan narsalarini bema'ni içki hissiyotlari bilan boğlaydi; ramziy (simvolik) mulohazalar paydo böladi, bunda bemor atrof-muhitdagi narsalarga, mavjud voqeaga boşqaça ma'no bera boşlaydi. Mas, stol ustida yotgan piçoq göyo uni kimdir öldirmoqçi bölayotgani haqida ogohlantirişdek tuyuladi. Fikrlar uzuqligi (şperrung), bir-biriga ma'nosiz (paralogik, alogik) mulohazalar yuritiş, gap örtasida heç qaysi tilda işlatilmaydigan yangi sözlarni işlatiş (neologizm), bir xil sözlarni qaytaraveriş (perseveratsiya), bir vaqtning özida bir-biriga qarama-qarşi ma'nodagi fikrlarni aytiş (fikrlar ambivalentligi) — bular hammasi Ş.ga xos tafakkur buzilişlaridir. Ş.da hissiyotlar ambivalentligi ham köp uçraydi; bemor özining yaqin kişilari (ota-onasi va h.k.)ga qarama-qarşi munosabatda (mehrga nisbatan nafrat va bemehrlik) böladi. Ba'zan hissiy tubanlaşuv alomatlari (apatiya) yuzaga keladi, iroda susayadi (abuliya), bemor butunlay uydan çiqmay qöyadi, hatto öziga ham befarq bölib qoladi (apatoabulik holat). Xulq-atvor butunlay ayniydi, mayl buzilişlari (ovqat, jinsiy hirs buzilişlari) vujudga keladi. Negativizm va katotonik belgilar kuzatiladi. Şu bilan bir qatorda Ş.ga idrok etişning turli xil aldanişlari (illyuzyya va gallyutsinatsiyalar) paydo bölişi xos. Bunga senestopatiyalar (badanning turli qismida noxuş sezgilar paydo bölişi) hamda «tovuş eşitiş», «hid kelişi», «ta'mning paydo bölişi», «tana içidagi sezgilar» gallyutsinatsiyalari kiradi. Bemor aslida yöq sökiş, döq, pöpisa va buyruq ovozlarini eşitadi, çiriş, açiş va boşqalar noxuş hidlarni sezadi va h.k. Vasvasa ğoyalari yuzaga çiqadi, bu köpinça «ta'qib qiliş», «munosabat» va «ta'sir etiş» tarzida namoyon böladi. Bu psixik avtomatizm hodisasi bölib, bunda bemor özida keçayotgan ruhiy jarayonni «begonadek», uning fikr va mulohazalari, harakatlarini qandaydir yot kuçlar «zörlab» boşqarayotgandek tuyuladi. Bu esa köpinça depersonalizatsiya («men» — «men emas») tarzida keçib bemor özining taşqi körinişi, tovuşi yoki butun tanasini begonanikidek his etadi va h.k. Ş.ning mavjud klinik belgilari içida muayyan alomatlarning birinçi örinda ustun bölib körinişini hisobga olib uning quyidagi turlari farq qilinadi. 1) oddiy turi — bunda, asosan, hissiyot, iroda, fikrlaş va xulq-atvorning buzilişlari ustun bölib, vasvasa va gallyutsinatsiyalar kamdan-kam uçraydi; 2) gebefrenik turi — bu öspirinlarda kuzatilib, unda şilqimlik, masxarabozlik qiliş, uzuq-yuluq gallyutsinatsiyalar, vasvasa ğoyalari ustun turadi; 3) katatonik turi — bunda, asosan, katatonik qözğaliş yoki katatonik tormozlaniş alomatlari ustun turadi; 4) paranoid turi — vasvasa ğoyalari (ta'qib etiş, zaharlaniş, raşk, sehr-jodu, ixtiroçilik va h.k.) va çin hamda soxta gallyutsinatsiyalar (har xil hid va tovuşlar kelişi) mavjudligi bilan ifodalanadi.

Ş. keçişiga qarab uzluksiz keçuvçi, rekkurent (xurujli), xurujsimon — rivojlanuvçi (şubsimon) turga bölinadi, bularning har biri xavfli, sekin va örtaça keçadi.

Ş.ning kelib çikiş sabablari hanuz noaniq bölişiga qaramay qator nazariyalar mavjud. Mas, moddalar, jumladan, uglevodlar, fermentlar, neyromediator, mikroelementlar, vitaminlar va h.k. almaşinuvining buzilişi. Bundan taşqari, endotoksikoz (autointoksikatsiya) nazariyasi ham bor, bunda Ş. bilan oğrigan bemorning qoni, orqa miya suyuqligi, siydigi, öti, hayvon va ösimlik hujayralarining ösişi va rivojlanişidan töxtatişi ma'lum bölsada, toksik moddaning tabiati aniqlanmagan. Ş.ning kelib çiqişida irsiy omillarga ham katta e'tibor beriladi. Kasallikni psixiatr vraç davolaydi. Davo bemorning umumiy holati, kasallikning turi va alomatlariga qarab olib boriladi. Davolaş qança erta va töliq bölsa, kasallik oqibati yaxşi böladi.

Mirqobil Xalilov.