Şizofreniya

Şizofreniya (yunonça «σχίζω» — ajrataman, parçalayman va «φρήν» — aql, fikr) — fikrlaş, idrok va hissiy javob jarayonlarining parçalanişi bilan kuzatiladigan surunkali ruhiy kasallik. ÖzME'ga köra, uning kelib çiqiş sababi töliq aniqlanmagan va köpinça 18–35 yoş oraliğida boşlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, kasallik asosan gallyutsinatsiyalar (ayniqsa ovozlar eşitiş), vasvasa ğoyalari, tartibsiz fikrlaş va xulq hamda hissiyotlarning susayişi bilan namoyon böladi; uni aniqlaydigan obyektiv laboratoriya tahlili yöq, taşxis bemorning xatti-harakati va hayot tarixini kuzatişga asoslanadi.12

Rusça Vikipediya kasallik nomi xalq orasida köpinça «şaxsiyatning ikkiga bölinişi» deb notöğri tuşunilişini alohida ta'kidlaydi: aslida bu boşqa ruhiy buzilişdir, şizofreniyadagi «böliniş» esa ruhiy jarayonlar yaxlitligining buzilişini anglatadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, inson umri davomida şizofreniyaga çaliniş ehtimoli 0,3–0,7 foizni taşkil etadi; 2022-yilda dunyoda bu kasallik bilan 24 million kişi yaşagan. Erkaklarda u biroz köproq uçraydi va örtaça ertaroq boşlanadi. Bemorlarda köpinça qöşimça ruhiy muammolar — depressiya, xavotir buzilişlari, giyohvandlik ham kuzatiladi. Şizofreniya bilan oğrigan kişilarning örtaça umri aholining qolgan qismiga nisbatan sezilarli darajada qisqa bölib, buning sababi ham jismoniy kasalliklar, ham öz joniga qasd qiliş xavfining yuqoriligidir.

Rusça Vikipediyaga köra, şizofreniyaga öxşaş holatlar qadimgi Misr papiruslarida va örta asr arab tibbiyot asarlarida, jumladan, Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari»da tasvirlangan. Kasallikni alohida nozologik birlik sifatida ajratişda nemis psixiatri Emil Krepelinning hissasi katta: u ruhiy kasalliklarni «erta aqli zaiflik» (dementia praecox) va maniakal-depressiv psixozga ajratgan. ÖzME bu ğoya 1898-yilda ilgari surilganini yozadi, rusça Vikipediyada esa 1893-yil körsatilgan.

Şveysariyalik psixiatr Eygen Bleyler kasallikni çuqurroq örganib, uning markazida aql pasayişi emas, balki assotsiativ fikrlaşning buzilişi va ruhiyat yaxlitligining yöqolişi yotişini asoslagan va unga «şizofreniya» nomini bergan. ÖzME bu voqeani 1911-yil bilan, rusça Vikipediya esa atama 1908-yilda kiritilgan deb belgilaydi. Bleyler kasallikning asosiy belgilari sifatida affektning susayişi, autizm, assotsiatsiyalar buzilişi va ambivalentlikni ajratgan.

ÖzME'ga köra, kasallik odatda sezdirmay, asta-sekin boşlanadi. Dastlab bemor tez çarçaş, ğayrat va qiziqişning sönişidan şikoyat qiladi, kayfiyati sababsiz özgaradi, loqaydlik va xavotir kuçayadi, odamlardan çetlaşadi. Ba'zan miyadan ketmaydigan xayollar va ular bilan boğliq irimlar, ma'nosiz mulohazalar oqimi paydo böladi.

Kasallik avj olgan sari fikrlaş jiddiy buziladi: fikrlar uzilib qoladi, mantiqsiz xulosalar, yangi uydirma sözlar, bir sözni qaytaraveriş, bir vaqtning özida qarama-qarşi fikrlarni bildiriş kuzatiladi. Bemor atrofdagi oddiy narsalarga özgaça, ramziy ma'no berişi mumkin. Hissiyotlarda ham ikki yoqlamalik paydo böladi — masalan, yaqin kişilarga nisbatan mehr va nafrat aralaşib ketadi. Oğir hollarda befarqlik va irodaning susayişi kuçayib, bemor hatto öziga ham qaramay qöyadi.

Inglizça Vikipediyada belgilar uç guruhga bölinadi. Musbat belgilar — gallyutsinatsiyalar, vasvasa ğoyalari (ta'qib qilinayotganlik, fikrlarni boşqalar eşitayotgani yoki ularni kimdir boşqarayotgani haqidagi işonç), tartibsiz nutq va xulq. Manfiy belgilar — hissiyotning sönişi, nutqning kambağallaşişi, zavq ola bilmaslik, odamlardan qoçiş va iroda yetişmasligi. Kognitiv belgilar esa xotira, diqqat va reja tuziş qobiliyatining pasayişida körinadi.

ÖzME an'anaviy tasnif böyiça oddiy, gebefrenik, katatonik va paranoid şakllarni ajratadi: oddiy şaklda hissiyot va irodaning buzilişi ustun bölsa, paranoid şaklda vasvasa ğoyalari va gallyutsinatsiyalar yetakçi örin tutadi. Keçişiga köra kasallik uzluksiz, xurujli va aralaş turlarga bölinadi. Rusça Vikipediyaga köra, kasallik muqarrar ravişda zöraydi degan avvalgi qaraş hozir rad etilgan; inglizça Vikipediyaga köra, bemorlarning qariyb yarmida uzoq muddatda ahvol yaxşilanadi, bir qismida esa töliq tuzaliş kuzatiladi.

ÖzME moddalar almaşinuvi buzilişi, organizmning öz-özini zaharlaşi kabi nazariyalarni sanab ötadi va irsiy omillarga katta e'tibor qaratadi. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy fan kasallikni ham genetik, ham muhit omillari bilan izohlaydi; muhit omillari qatorida bolalikdagi oğir sinovlar, öspirinlik davrida naşa iste'mol qiliş, infeksiyalar va homiladorlik paytidagi yomon ovqatlaniş tilga olinadi.

Davolaşni psixiatr olib boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, asosiy davo usuli — antipsixotik dorilar bölib, ular psixologik yordam, kasbga qayta öqitiş va ijtimoiy reabilitatsiya bilan birga qöllanadi. ÖzME davo qança erta boşlansa va töliq ötkazilsa, natija şunça yaxşi bölişini ta'kidlaydi.