Şohmalik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–216-b. — ziyouz.com
Şohmalik ŞOHMALIK, amir Şohmalik, amir Ğiyosiddin Şohmalik (? — 1426.21.1, Xorazm, Maşhadda dafn etilgan) — Amir Temur va Şohrux saltanatida xizmat qilgan dongdor amir. Amir Temur uni yoşligidan tarbiyalagan, harbiy salohiyatni örgatgan. Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»sida Ş. dastlab Amir Temurning 5 yillik yurişi, aniqroği Takrit qal'asining olinişi (1393 yil) voqealari bayonida qöşin boşliği sifatida eslatilgan; Muhammad Sultonni Hurmuz viloyatini egallaşga jönatganda esa, Ş. laşkar tarkibida hazorani (minglik qöşin qismini) boşqargan.
Ş. Amir Temurning Hindistonga yurişida faol qatnaşgan laşkarning turli qismlarida tuman sardori bölgan. Amir Temurning 7 yillik yurişi çoğida Ş. Sohibqironning eng işonçli kişilaridan sanalgan. Sulton Boyazid bilan jangda Ş. nomdor nöyon sifatida laşkarning markaziy (qöl) qismiga belgilangan. Amir Temur Ötror şahrida vafot qilgan paytida Ş. uning yonida bölgan va oxirgi vasiyatlari, jumladan, Pirmuhammadni valiahd qilgani haqidagi vasiyatni bevosita eşitgan. Sohibqironning jasadi joylaşgan tobut, oilasi, nevaralarini Ötrordan Samarqandga olib kelişda boş bölgan.
Amir Temurning vafotidan söng, Samarqand taxtini Xalil Sulton egallagaç, Ş. Mirzo Şohruxning öğillari Uluğbek va Ibrohim Sultonni olib, dastlab Buxoroga, söngra Xurosonga Şohrux xizmatiga borgan. Şohrux Movarounnahrni töla öz ixtiyoriga olgaç (1409—10), uni Uluğbekka suyurgol qiladi va u hali yoş bölgani sababli, mamlakat işlarini boşqarib turişga Ş.ni mutasaddi qilib qoldiradi. Mazkur tadbirdan Uluğbekning köngliga malollik kelganini bilgan Şohrux (1411 — 12) Ş.ni Xurosonga çaqirib oladi.
Keyingi 1405—13 yillar davomida Ş. Şohruxning topşiriği bilan Xuroson, Mozandaron, Movarounnahr, Xorazmga harbiy yurişlarda, isyonlarni bostirişda qatnaşgan. Şohrux (1412— 13) Xorazmni Ş.ka butkul (darbasta) suyurğol qiladi. Ş. Xorazm hokimi bölganidan keyin ham Şohruxning ğarbiy viloyatlarga yurişlarida iştirok etgan.
Ş.ning Temuriylar davri xalqaro elçilik munosabatlarida ham ma'lum hissasi bor. 1419—22 yillarda Temuriylardan Xitoyga borib kelgan katta elçilik safarida Xorazmdan Ş.ning Örduvon ismli elçisi ham qatnaşgan.
Abdurazzoq Samarqandiyning «Matlai sa'dayn»ida keltirilişiça, Amir Temur öz vaqtida Ş.ning sadoqatli buyuk xizmatlarini qadrlab, juda köp joylarni unga suyurğol tarzida in'om qilgan. Ş. öziga tegişli mulklarda madrasalar, xonaqohlar, masjidlar, rabotlar va hovuzlar kabi köp xayrli qurilişlarni amalga oşirgan, ularga ekinzorlar barpo etib vaqflar belgilagan.
Ş. vafot qilgaç, uning jasadini Xorazmdan Maşhadga keltirib, Imom Rizoning qabri yoniga özi qurdirgan maqbaraga dafn qilişgan.
Omonullo Böriyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОҲМАЛИК, амир Шоҳмалик, амир Ғиёсиддин Шоҳмалик (? — 1426.21.1, Хоразм, Машҳадда дафн этилган) — Амир Темур ва Шоҳрух салтанатида хизмат қилган донгдор амир. Амир Темур уни ёшлигидан тарбиялаган, ҳарбий салоҳиятни ўргатган. Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома»сида Ш. дастлаб Амир Темурнинг 5 йиллик юриши, аниқроғи Такрит қалъасининг олиниши (1393 йил) воқеалари баёнида қўшин бошлиғи сифатида эслатилган; Муҳаммад Султонни Ҳурмуз вилоятини эгаллашга жўнатганда эса, Ш. лашкар таркибида ҳазорани (минглик қўшин қисмини) бошқарган.
Ш. Амир Темурнинг Ҳиндистонга юришида фаол қатнашган лашкарнинг турли қисмларида туман сардори бўлган. Амир Темурнинг 7 йиллик юриши чоғида Ш. Соҳибқироннинг энг ишончли кишиларидан саналган. Султон Боязид билан жангда Ш. номдор нўён сифатида лашкарнинг марказий (қўл) қисмига белгиланган. Амир Темур Ўтрор шаҳрида вафот қилган пайтида Ш. унинг ёнида бўлган ва охирги васиятлари, жумладан, Пирмуҳаммадни валиаҳд қилгани ҳақидаги васиятни бевосита эшитган. Соҳибқироннинг жасади жойлашган тобут, оиласи, невараларини Ўтрордан Самарқандга олиб келишда бош бўлган.
Амир Темурнинг вафотидан сўнг, Самарқанд тахтини Халил Султон эгаллагач, Ш. Мирзо Шоҳрухнинг ўғиллари Улуғбек ва Иброҳим Султонни олиб, дастлаб Бухорога, сўнгра Хуросонга Шоҳрух хизматига борган. Шоҳрух Мовароуннаҳрни тўла ўз ихтиёрига олгач (1409—10), уни Улуғбекка суюргол қилади ва у ҳали ёш бўлгани сабабли, мамлакат ишларини бошқариб туришга Ш.ни мутасадди қилиб қолдиради. Мазкур тадбирдан Улуғбекнинг кўнглига малоллик келганини билган Шоҳрух (1411 — 12) Ш.ни Хуросонга чақириб олади.
Кейинги 1405—13 йиллар давомида Ш. Шоҳрухнинг топшириғи билан Хуросон, Мозандарон, Мовароуннаҳр, Хоразмга ҳарбий юришларда, исёнларни бостиришда қатнашган. Шоҳрух (1412— 13) Хоразмни Ш.ка буткул (дарбаста) суюрғол қилади. Ш. Хоразм ҳокими бўлганидан кейин ҳам Шоҳрухнинг ғарбий вилоятларга юришларида иштирок этган.
Ш.нинг Темурийлар даври халқаро элчилик муносабатларида ҳам маълум ҳиссаси бор. 1419—22 йилларда Темурийлардан Хитойга бориб келган катта элчилик сафарида Хоразмдан Ш.нинг Ўрдувон исмли элчиси ҳам қатнашган.
Абдураззоқ Самарқандийнинг «Матлаи саъдайн»ида келтирилишича, Амир Темур ўз вақтида Ш.нинг садоқатли буюк хизматларини қадрлаб, жуда кўп жойларни унга суюрғол тарзида инъом қилган. Ш. ўзига тегишли мулкларда мадрасалар, хонақоҳлар, масжидлар, работлар ва ҳовузлар каби кўп хайрли қурилишларни амалга оширган, уларга экинзорлар барпо этиб вақфлар белгилаган.
Ш. вафот қилгач, унинг жасадини Хоразмдан Машҳадга келтириб, Имом Ризонинг қабри ёнига ўзи қурдирган мақбарага дафн қилишган.
Омонулло Бўриев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.