Şohrux

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 218–221-b. — ziyouz.com

Şohrux ŞOHRUX, amirzoda Şohrux, Mirzo Şohrux, Şohrux mirzo, Xoqoni sa'id, Abu Nasr Şohrux bahodir sulton (1377.20.8, Samarqand — 1447.19.3, Ray) — Amir Temurning 4öğli, Temuriylar hukmdori. Yoşlik yillari Samarqandda ötgan, şu yerda dunyoviy va diniy ta'lim olgan. Amir Temur 1390—91 yil Daşti Qipçoqqa va 1392 yil ğarbiy mamlakatlarga 5 yillik yurişlari çoğida Ş.ni mamlakatni boşqarişga tayinlab qoldirgan. Köp ötaay, Amir Temur Ş.ni öz yoniga çaqirib oladi va 17 yoşli Ş. jangovar harakatlarda qatnaşa boşlaydi. Amir Temur uni laşkarning manğlay va juvanğar qismlariga tayinlaydi, keyinroq esa, Samarqandga qaytarib, poytaxtni boşqarib turişni topşiradi.

Amir Temur 1396 yil Ş.ga Xuroson ölkasini suyurğol qiladi va tegişli qöşin hamda elat bilan birga uni öz mulkiga jönatadi. Ş. Amir Temurning 7 yillik yurişida, xususan, Yaqin Şarqdagi ğarbiy harakatlarda bevosita qatnaşgan, laşkarning ilğor, manğlay, juvanğar qismlarini boşqargan; janglarda şaxsiy dovyuraklik va mahorat namoyiş etgan. Uni adolatparvar, raiyat tinçligini közlovçi şaxs sifatida bilganlar; qamalda qolgan şaharlar aholisi aksari hollarda sulh taklifi bilan Ş.ga murojaat qilganlar va u ham öz yordamini ayamagan. Ba'zi hollarda, Amir Temur Ş.ni laşkarning öğruq qismini qöriqlaşga mutasaddi qilgan.

Şarafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»da yozişiça, Amir Temur hayotining keyingi yillarida Ş.ning davlatdorlik sifatlariga alohida e'tibor bergan. Çunonçi, Xitoyga yurişi çoğida, saltanat xavfsizligini ta'minlaş, xususan, ğarbiy ölkalarni idora etiş kabi katta mas'uliyatni Ş. zimmasiga yuklaydi va uni Xurosonda qoddiradi. Sohibqiron 1391—92 yillar möğullar bosqini davrida butunlay xarob qilingan Banokat şahri örniga yangi şahar barpo etib, u yerga atrof yerlardan aholini köçirib obod qiladi hamda uni Ş.ga suyurğol qiladi va bu şahar Şohruxiya nomi bilan şuhrat topadi.

Amir Temur vafotidan söng, 1405 yil martda Ş. rasmiy ravişda Temuriylar saltanati hukmdori sifatida Xuroson taxtiga ötirdi va öz nomidan xutba öqitib, pul (tanga) zarb qildirdi. Ş. hukmdorligining dastlabki yillarida Temuriylar saltanatida kuçli tarqoqlik yuzaga kelib, saltanatning turli qismlarida yakkahokimlik uçun kuraş boşlanib ketdi. Movarounnahrda Samarqand taxtini Xalil Sulton egalladi, Ozarbayjon va Ajam Iroqini Qora Yusuf, Arab Iroqi hududini Sulton Ahmad öz qöliga kiritdi. Eronzaminda temuriy şahzodalar özaro nizolaşardilar, Mozandaron, Balx, Ğur va boşqalar viloyatlarda ham isyonlar yuzaga keldi. Ş. saltanatda vujudga kelgan nizolar, isyonlar, yakkahokimlik uçun çiqişlarni teran qobiliyati, mahorati, tafakkuri, olib borgan siyosati tufayli birinketin bostirişga muvaffaq böldi.

Ş. öz hukmdorligi çoğida Temuriylar saltanatining hududiy kengligi, harbiy salohiyati, kuçli iqtisodiy mavqeini saqlaşga intildi. Buning uçun Movarounnahr, Eronzamin, Ozarbayjonga yurişlar qilib ğalaba qozondi; 1429 yil Ş. Ozarbayjonda xavfli kuçga aylangan amir Iskandar ibn Qora Yusuf ustiga deyarli butun saltanati hududidan laşkar yiğib yuriş qiladi. Salmos çölida ikkala tomon örtasida qattiq jang böladi; Ş. öğillari Mirzo Boysunğurnk laşkarning juvanğarini, Ibrohim Sultonni baranğartnk boşqarişga belgilaydi; Muhammad Jögiyni esa öziga tegişli bölgan ğul qismda qoldiradi. Şiddatli jangdan söng Ş. laşkari zafar quçadi. Ş. Seyiston va Badaxşonga laşkar jönatib, u yerlardagi isyonlarga çek qöyadi. 1405 yildan 7 yil davomida Xorazmni zabt etib turgan Daşti Qipçoq amirlariga qarşi Ş. katta laşkar jönatadi va ğolib kelib, Xorazmni Temuriylar saltanati tarkibiga kiritadi hamda viloyatni boşqarişga sarkarda amir Şohmaliknn belgilaydi. Ş. köpgina nizolarni sulh yöli bilan bartaraf qilgan va bunda taniqli davlat arboblari va şayxlar xizmatidan keng foydalangan. Umuman, Ş, hukmronligi davrida şarqda Möğulistondan tortib ğarbda Misr va Rum yerlarigaça, jan.da Hindistonning markaziy qismidan boşlab şim.dan to Daşti Qipçoq çegaralarigaça bölgan joylar Temuriylar saltanati tarkibiga kirgan. Saltanatni suyurğol tizimi böyiça boşqargan; mamlakat hududini öğillari, nevaralari, qarindoşlari, xizmat körsatgan sadoqatli amirlariga suyurğol qilib bergan.

Tarixçi Hofizi Abruning «Zubdat attavorix» asarida yozilişiça, Ş. 1443 yil Misr podşosiga elçi yöllab Ka'ba uyiga yopinçiq kiygazişni söraydi va rozilik oladi. Şu asosda 1444—45 yil ka'bapöş tayyorlatib, uni şayx Nuriddin Muhammad alMurşidiy va mavlono Şamsiddin Muhammad Abhariy vositasida Makkaga jönatadi; ular ka'bapöşni muqaddas Ka'ba uyiga yopib qaytadilar.

Ş. podşohlik devonida kundalik işlarni doim nazorat qilib borgan; qarorlar qabul qilişda kengaş va maslahatga keng örin ajratgan, köpçilik fikrini inobatga olgan holda adolatli hukmlar çiqargan. Şuningdek, devonda diniy va dunyoviy masalalar yuzasidan yetuk allomalar iştirokida suhbatlar, fiqh, tib, nujum, geogr., tilşunoslik va boşqalar fan sohalari böyiça bahsmunozaralar taşkil qilgan, özi ham ularda faol qatnaşgan.

Ş. saltanati hududida bunyodkorlik faoliyati uçun katta imkoniyatlar yuzaga keldi. Şaharsozlik, hunarmandçilik, savdo, dehqonçilik, ilm-fan, madaniyat tez sur'atlar bilan rivojlandi. Ş. bunyodkorlik işlariga, xususan, şaharlar obodonçiligi va suğoriş tizimini rivojlantirişga katta e'tibor qaratib Hirot (1405 yil), Balx (1407 yil) şahrilarini tiklaşga oliy farmon bergan. Çingizxon yurişi çoğida xarob qilingan (1220 yil) Marv şahri qayta barpo etilib, unga Murğob daryosidan ariq qazdirib suv keltirildi. Suğoriş tizimi yaxşilandi, yangi yerlar özlaştirildi, ekin maydonlari kengaydi. Şaharlarda hunarmandçilik va savdo rivojlandi, köplab madaniyma'naviy muassasalar — madrasalar, masjidlar, xonaqohlar qurildi.

Ş. ilm-fan rivojiga alohida e'tibor berdi. Hirot, Samarqand, Buxoro, Maşhad, Şeroz va boşqalar şaharlarda ilm-fan keng rivoj topdi. Movarounnahrda Mirzo Uluğbek rasadxona (q. Uluğbek rasadxonasi) barpo etib aniq fanlar rivojlandi; Naqşbandiya ta'limoti yozma meros tarzida şakllandi va şu yönalişda bir qança asarlar yozildi. Hirot va Şeroz şahrilarida tarixnavislikka katta e'tibor qaratildi. Amir Temur va temuriylar tarixiga oid bir qança yirik asarlar yaratildi. Temuriylar saltanatida kitobat va miniatyura san'ati yuksaldi. Hirotda Mirzo Boysunğur va Şerozda Ibrohim Sulton bu sohalarning rivojiga katta hissa qöşdilar.

Ş. hukmronligi davrida Temuriylar saltanatining xalqaro miqyosdagi nufuzi ortdi; davlatlar örtasidagi elçilik munosabatlariga Ş. juda katta e'tibor bergan. Uning huzuriga Xitoy, Hindiston, Misr, Şom, Rum, Yevropa, Daşti Qipçoq hukmdorlaridan elçilar kelgani va Ş. ham öz elçilarini jönatgani haqida Temuriylar davri tarixiy manbalarida ma'lumotlar qayd etilgan va ikkita elçilik haqida mukammal kundalik ham yozklgan. 141922 yillar Xitoyga borib kelgan safar xotirotlari, unda bevosita qatnaşgan Ğiyosiddin Naqqoşning kundaligi hamda 144244 yillar Janubiy Hindistonga borib qaytgan elçilarning safar tafsilotlari, uni boşqargan Abdurazzoq Samarqandiyning safarnomasida aks etgan.

Ş.ning elçilar vositasida yöllagan maktublarida savdo yöllari xavfsizligini ta'minlaş va xalqaro savdosotiqni rivojlantiriş alohida ta'kidlangan. Buyuk ipak yöli orqali savdo va elçilik karvonlari muntazam qatnab turgan. Ş. özining xalqaro siyosatida davlatlararo tinçtotuvlik va döstona munosabatlar ta'minlanişini ustuvor yönaliş deb bilgan.

Ş.ning davlatçilik siyosatida bunyodkorlik işlariga katta e'tibori natijasida ilm-fan va madaniyat rivojida öziga xos uyğoniş (renessans) böldi va bu !5-asrning 2-yarmida Alişer Navoiy davrida Xurosonda ilm-fanning yuksak rivojlanişi uçun zamin yaratdi.

Manbalar: Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1972; Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai sa'dayn va majmai bahrayn, T., 1969.

Ad.: Asqarov A. va boşqalar, Temur va Uluğbek davri tarixi., 1996.

Omonullo Böriyev.

Q.: Uluğbek rasadxonasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШОҲРУХ, амирзода Шоҳрух, Мирзо Шоҳрух, Шоҳрух мирзо, Хоқони саъид, Абу Наср Шоҳрух баҳодир султон (1377.20.8, Самарқанд — 1447.19.3, Рай) — Амир Темурнинг 4ўғли, Темурийлар ҳукмдори. Ёшлик йиллари Самарқандда ўтган, шу ерда дунёвий ва диний таълим олган. Амир Темур 1390—91 йил Дашти Қипчоққа ва 1392 йил ғарбий мамлакатларга 5 йиллик юришлари чоғида Ш.ни мамлакатни бошқаришга тайинлаб қолдирган. Кўп ўтаай, Амир Темур Ш.ни ўз ёнига чақириб олади ва 17 ёшли Ш. жанговар ҳаракатларда қатнаша бошлайди. Амир Темур уни лашкарнинг манғлай ва жуванғар қисмларига тайинлайди, кейинроқ эса, Самарқандга қайтариб, пойтахтни бошқариб туришни топширади.

Амир Темур 1396 йил Ш.га Хуросон ўлкасини суюрғол қилади ва тегишли қўшин ҳамда элат билан бирга уни ўз мулкига жўнатади. Ш. Амир Темурнинг 7 йиллик юришида, хусусан, Яқин Шарқдаги ғарбий ҳаракатларда бевосита қатнашган, лашкарнинг илғор, манғлай, жуванғар қисмларини бошқарган; жангларда шахсий довюраклик ва маҳорат намойиш этган. Уни адолатпарвар, раият тинчлигини кўзловчи шахс сифатида билганлар; қамалда қолган шаҳарлар аҳолиси аксари ҳолларда сулҳ таклифи билан Ш.га мурожаат қилганлар ва у ҳам ўз ёрдамини аямаган. Баъзи ҳолларда, Амир Темур Ш.ни лашкарнинг ўғруқ қисмини қўриқлашга мутасадди қилган.

Шарафуддин Али Яздий «Зафарнома»да ёзишича, Амир Темур ҳаётининг кейинги йилларида Ш.нинг давлатдорлик сифатларига алоҳида эътибор берган. Чунончи, Хитойга юриши чоғида, салтанат хавфсизлигини таъминлаш, хусусан, ғарбий ўлкаларни идора этиш каби катта масъулиятни Ш. зиммасига юклайди ва уни Хуросонда қоддиради. Соҳибқирон 1391—92 йиллар мўғуллар босқини даврида бутунлай хароб қилинган Банокат шаҳри ўрнига янги шаҳар барпо этиб, у ерга атроф ерлардан аҳолини кўчириб обод қилади ҳамда уни Ш.га суюрғол қилади ва бу шаҳар Шоҳрухия номи билан шуҳрат топади.

Амир Темур вафотидан сўнг, 1405 йил мартда Ш. расмий равишда Темурийлар салтанати ҳукмдори сифатида Хуросон тахтига ўтирди ва ўз номидан хутба ўқитиб, пул (танга) зарб қилдирди. Ш. ҳукмдорлигининг дастлабки йилларида Темурийлар салтанатида кучли тарқоқлик юзага келиб, салтанатнинг турли қисмларида яккаҳокимлик учун кураш бошланиб кетди. Мовароуннаҳрда Самарқанд тахтини Халил Султон эгаллади, Озарбайжон ва Ажам Ироқини Қора Юсуф, Араб Ироқи ҳудудини Султон Аҳмад ўз қўлига киритди. Эронзаминда темурий шаҳзодалар ўзаро низолашардилар, Мозандарон, Балх, Ғур ва бошқалар вилоятларда ҳам исёнлар юзага келди. Ш. салтанатда вужудга келган низолар, исёнлар, яккаҳокимлик учун чиқишларни теран қобилияти, маҳорати, тафаккури, олиб борган сиёсати туфайли биринкетин бостиришга муваффақ бўлди.

Ш. ўз ҳукмдорлиги чоғида Темурийлар салтанатининг ҳудудий кенглиги, ҳарбий салоҳияти, кучли иқтисодий мавқеини сақлашга интилди. Бунинг учун Мовароуннаҳр, Эронзамин, Озарбайжонга юришлар қилиб ғалаба қозонди; 1429 йил Ш. Озарбайжонда хавфли кучга айланган амир Искандар ибн Қора Юсуф устига деярли бутун салтанати ҳудудидан лашкар йиғиб юриш қилади. Салмос чўлида иккала томон ўртасида қаттиқ жанг бўлади; Ш. ўғиллари Мирзо Бойсунғурнк лашкарнинг жуванғарини, Иброҳим Султонни баранғартнк бошқаришга белгилайди; Муҳаммад Жўгийни эса ўзига тегишли бўлган ғул қисмда қолдиради. Шиддатли жангдан сўнг Ш. лашкари зафар қучади. Ш. Сейистон ва Бадахшонга лашкар жўнатиб, у ерлардаги исёнларга чек қўяди. 1405 йилдан 7 йил давомида Хоразмни забт этиб турган Дашти Қипчоқ амирларига қарши Ш. катта лашкар жўнатади ва ғолиб келиб, Хоразмни Темурийлар салтанати таркибига киритади ҳамда вилоятни бошқаришга саркарда амир Шоҳмаликнн белгилайди. Ш. кўпгина низоларни сулҳ йўли билан бартараф қилган ва бунда таниқли давлат арбоблари ва шайхлар хизматидан кенг фойдаланган. Умуман, Ш, ҳукмронлиги даврида шарқда Мўғулистондан тортиб ғарбда Миср ва Рум ерларигача, жан.да Ҳиндистоннинг марказий қисмидан бошлаб шим.дан то Дашти Қипчоқ чегараларигача бўлган жойлар Темурийлар салтанати таркибига кирган. Салтанатни суюрғол тизими бўйича бошқарган; мамлакат ҳудудини ўғиллари, неваралари, қариндошлари, хизмат кўрсатган садоқатли амирларига суюрғол қилиб берган.

Тарихчи Ҳофизи Абрунинг «Зубдат аттаворих» асарида ёзилишича, Ш. 1443 йил Миср подшосига элчи йўллаб Каъба уйига ёпинчиқ кийгазишни сўрайди ва розилик олади. Шу асосда 1444—45 йил каъбапўш тайёрлатиб, уни шайх Нуриддин Муҳаммад алМуршидий ва мавлоно Шамсиддин Муҳаммад Абҳарий воситасида Маккага жўнатади; улар каъбапўшни муқаддас Каъба уйига ёпиб қайтадилар.

Ш. подшоҳлик девонида кундалик ишларни доим назорат қилиб борган; қарорлар қабул қилишда кенгаш ва маслаҳатга кенг ўрин ажратган, кўпчилик фикрини инобатга олган ҳолда адолатли ҳукмлар чиқарган. Шунингдек, девонда диний ва дунёвий масалалар юзасидан етук алломалар иштирокида суҳбатлар, фиқҳ, тиб, нужум, геогр., тилшунослик ва бошқалар фан соҳалари бўйича баҳсмунозаралар ташкил қилган, ўзи ҳам уларда фаол қатнашган.

Ш. салтанати ҳудудида бунёдкорлик фаолияти учун катта имкониятлар юзага келди. Шаҳарсозлик, ҳунармандчилик, савдо, деҳқончилик, илм-фан, маданият тез суръатлар билан ривожланди. Ш. бунёдкорлик ишларига, хусусан, шаҳарлар ободончилиги ва суғориш тизимини ривожлантиришга катта эътибор қаратиб Ҳирот (1405 йил), Балх (1407 йил) шаҳриларини тиклашга олий фармон берган. Чингизхон юриши чоғида хароб қилинган (1220 йил) Марв шаҳри қайта барпо этилиб, унга Мурғоб дарёсидан ариқ қаздириб сув келтирилди. Суғориш тизими яхшиланди, янги ерлар ўзлаштирилди, экин майдонлари кенгайди. Шаҳарларда ҳунармандчилик ва савдо ривожланди, кўплаб маданиймаънавий муассасалар — мадрасалар, масжидлар, хонақоҳлар қурилди.

Ш. илм-фан ривожига алоҳида эътибор берди. Ҳирот, Самарқанд, Бухоро, Машҳад, Шероз ва бошқалар шаҳарларда илм-фан кенг ривож топди. Мовароуннаҳрда Мирзо Улуғбек расадхона (қ. Улуғбек расадхонаси) барпо этиб аниқ фанлар ривожланди; Нақшбандия таълимоти ёзма мерос тарзида шаклланди ва шу йўналишда бир қанча асарлар ёзилди. Ҳирот ва Шероз шаҳриларида тарихнависликка катта эътибор қаратилди. Амир Темур ва темурийлар тарихига оид бир қанча йирик асарлар яратилди. Темурийлар салтанатида китобат ва миниатюра санъати юксалди. Ҳиротда Мирзо Бойсунғур ва Шерозда Иброҳим Султон бу соҳаларнинг ривожига катта ҳисса қўшдилар.

Ш. ҳукмронлиги даврида Темурийлар салтанатининг халқаро миқёсдаги нуфузи ортди; давлатлар ўртасидаги элчилик муносабатларига Ш. жуда катта эътибор берган. Унинг ҳузурига Хитой, Ҳиндистон, Миср, Шом, Рум, Европа, Дашти Қипчоқ ҳукмдорларидан элчилар келгани ва Ш. ҳам ўз элчиларини жўнатгани ҳақида Темурийлар даври тарихий манбаларида маълумотлар қайд этилган ва иккита элчилик ҳақида мукаммал кундалик ҳам ёзклган. 141922 йиллар Хитойга бориб келган сафар хотиротлари, унда бевосита қатнашган Ғиёсиддин Наққошнинг кундалиги ҳамда 144244 йиллар Жанубий Ҳиндистонга бориб қайтган элчиларнинг сафар тафсилотлари, уни бошқарган Абдураззоқ Самарқандийнинг сафарномасида акс этган.

Ш.нинг элчилар воситасида йўллаган мактубларида савдо йўллари хавфсизлигини таъминлаш ва халқаро савдосотиқни ривожлантириш алоҳида таъкидланган. Буюк ипак йўли орқали савдо ва элчилик карвонлари мунтазам қатнаб турган. Ш. ўзининг халқаро сиёсатида давлатлараро тинчтотувлик ва дўстона муносабатлар таъминланишини устувор йўналиш деб билган.

Ш.нинг давлатчилик сиёсатида бунёдкорлик ишларига катта эътибори натижасида илм-фан ва маданият ривожида ўзига хос уйғониш (ренессанс) бўлди ва бу !5-асрнинг 2-ярмида Алишер Навоий даврида Хуросонда илм-фаннинг юксак ривожланиши учун замин яратди.

Манбалар: Шарафуддин Али Яздий, Зафарнома, Т., 1972; Абдураззоқ Самарқандий, Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн, Т., 1969.

Ад.: Асқаров А. ва бошқалар, Темур ва Улуғбек даври тарихи., 1996.

Омонулло Бўриев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.