Şörçi tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266–267-b. — ziyouz.com

Şörçi tumani — Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1935 yil 9 fevda taşkil etilgan. Şim.dan Oltinsoy, Denov, jan. va ğarbdan Qumqörğon, şarqdan Uzun tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,85 ming km2. Aholisi 152,3 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Şörçi), 1 şaharça (Elbayon bekati), 10 qişloq fuqarolari yiğini (Baxtlitepa, Dalvarzin, Jaloyir, Kiçik Savur, Oxunboboyev, Oqtumşuq, Sohibkor, Şörçi, Elobod, Yangibozor) bor. Tuman markazi — Şörçi şahri.

Tabiati. Relyefi, asosan, tekislik va adirlardan iborat. Örtaça bal 400—700 m. Tuman hududi örtasidan Surxondaryo oqib ötadi (tuman hududidagi uz. 25 km). Daryo qayirida mavjud bölgan Oqtumşuq, Şaldiroq kabi töqaylar quritilib, dehqonçilik uçun özlaştirildi. Tumanning jan. ğarbida Janubiy Surxon, şim.şarqida Degrez suv omborlari qurilgan. Ş.t. hududida suvsiz quruq soy köp. Bahorda Bobotoğdan mavsumiy oqimga ega bölgan Fayzova, Xöjakulsin, Arğamçi soylari oqib tuşadi. Boysun toğlaridan oqib tuşadigan Halqajar daryosi kiçik şarşaralar hosil kilgan. Bobotoğning adir va toğ zonasida neft, gaz va fosforit konlari topilgan. Iqlimi quruq, tipik subtropik iklim. Yillik örtaça tra 15°, yanv.niki 2,6°. Eng past tra —25°. Iyulning örtaça t-rasi 29°, eng yuqori tra 46°. Yiliga 240—260 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 230 kun. Ba'zan kuçli şamollar esadi. Tuproği ötloqi va böz tuproq. Yovvoyi ösimliklardan şuvoq, şöra, yantoq, pista, toğ rayhoni, dölana, rovoç, alqor va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, jayran, kalamuş, qöşoyoq, yumronqoziq, körsiçqon, jayra; töqaylarda töqay muşugi, qobon, çiyaböri; quşlardan: mayna, söfitörğay, kaklik, körşapalak, ğoz, ördak, turna; sudraluvçilardan öqilon, gekkon, közoynakli ilon va boşqalar bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 179,2 kişi (2004).

Xöjaligi. Tumanda «Don mahsulotlar», «Şörçipaxta» aksiyadorlik jamiyatlari, bosmaxona, aholiga maişiy xizmat körsatiş uyuşmasi, «Şörçimebel» kompaniyasi, MTP, pillakaşlik f-kasi, 2 ta non yopiş korxonasi, «Istiqlol» poyabzal işlab çiqariş korxonasi va boşqalar faoliyat körsatadi. Yirik elevator va 2 ta un tegirmoni işlab turibdi. Q.x. kompleks rivojlangan, asosan, paxta, ğalla, şuningdek, meva va uzum yetiştiriladi. Sabzavotçilik, polizçilik va çorvaçilik ham rivojlangan. Yemxaşak ekinlari ekiladi.

Tumanda 9 şirkat, 600 ga yaqin fermer xöjaligi, 5 ta fermerlar uyuşmasi mavjud. Ş.t.dagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, yilqi, parranda boqiladi. Ş.t. hududidan ötgan t.y. uzunligi 28 km. 58 umumiy ta'lim maktabi (43 mingdan ziyod öquvçi), bolalar musiqa maktabi, qişloq xöjaligi, kommunal xizmat körsatiş, tibbiyot kasb-hunar kollejlari, 2 ta maxsus maktab internati, ixtisoslaştirilgan internatmaktabi mavjud. 7 qişloq madaniyat uyi, 5 qişloq klubi, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, şahar kutubxonasi, közi ojizlar kutubxonasi aholiga xizmat körsatadi. 290 öringa möljallangan 4 ta kasalxona (şu jumladan, tuman markaziy kasalxonasi), 8 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 8 qişloq vraçlik punkti, 24 ta dorixona, 3 ta poliklinika va boşqalar tibbiy muassasalarda 263 vraç, 1100 ga yaqin örta tibbiy xodim işlaydi. Tuman xududida Dalvarzintepa xarobalari joylaşgan. Ş.t. hududi orqali Moskva — Duşanba poyezdi ötadi.

Şörçidan Termiz, Qarluq, Boysun, Denov, Şerobod, Qumqörğon, Kofrun yönalişlarida avtobuslar qatnaydi. Termiz— Regar yönalişidagi avtobus ham tuman hududidan ötadi. Tuman «Şörçi hayoti» gaz. 1936 yildan çop etiladi (adadi 1710).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШЎРЧИ ТУМАНИ — Сурхондарё вилоятидаги туман. 1935 йил 9 февда ташкил этилган. Шим.дан Олтинсой, Денов, жан. ва ғарбдан Қумқўрғон, шарқдан Узун туманлари билан чегарадош. Майд. 0,85 минг км2. Аҳолиси 152,3 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Шўрчи), 1 шаҳарча (Элбаён бекати), 10 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бахтлитепа, Далварзин, Жалойир, Кичик Савур, Охунбобоев, Оқтумшуқ, Соҳибкор, Шўрчи, Элобод, Янгибозор) бор. Туман маркази — Шўрчи шаҳри.

Табиати. Рельефи, асосан, текислик ва адирлардан иборат. Ўртача бал 400—700 м. Туман ҳудуди ўртасидан Сурхондарё оқиб ўтади (туман ҳудудидаги уз. 25 км). Дарё қайирида мавжуд бўлган Оқтумшуқ, Шалдироқ каби тўқайлар қуритилиб, деҳқончилик учун ўзлаштирилди. Туманнинг жан. ғарбида Жанубий Сурхон, шим.шарқида Дегрез сув омборлари қурилган. Ш.т. ҳудудида сувсиз қуруқ сой кўп. Баҳорда Боботоғдан мавсумий оқимга эга бўлган Файзова, Хўжакулсин, Арғамчи сойлари оқиб тушади. Бойсун тоғларидан оқиб тушадиган Ҳалқажар дарёси кичик шаршаралар ҳосил килган. Боботоғнинг адир ва тоғ зонасида нефть, газ ва фосфорит конлари топилган. Иқлими қуруқ, типик субтропик иклим. Йиллик ўртача тра 15°, янв.ники 2,6°. Энг паст тра —25°. Июлнинг ўртача т-раси 29°, энг юқори тра 46°. Йилига 240—260 мм ёғин тушади. Вегетация даври 230 кун. Баъзан кучли шамоллар эсади. Тупроғи ўтлоқи ва бўз тупроқ. Ёввойи ўсимликлардан шувоқ, шўра, янтоқ, писта, тоғ райҳони, дўлана, ровоч, алқор ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, жайран, каламуш, қўшоёқ, юмронқозиқ, кўрсичқон, жайра; тўқайларда тўқай мушуги, қобон, чиябўри; қушлардан: майна, сўфитўрғай, каклик, кўршапалак, ғоз, ўрдак, турна; судралувчилардан ўқилон, геккон, кўзойнакли илон ва бошқалар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 179,2 киши (2004).

Хўжалиги. Туманда «Дон маҳсулотлар», «Шўрчипахта» акциядорлик жамиятлари, босмахона, аҳолига маиший хизмат кўрсатиш уюшмаси, «Шўрчимебель» компанияси, МТП, пиллакашлик ф-каси, 2 та нон ёпиш корхонаси, «Истиқлол» пойабзал ишлаб чиқариш корхонаси ва бошқалар фаолият кўрсатади. Йирик элеватор ва 2 та ун тегирмони ишлаб турибди. Қ.х. комплекс ривожланган, асосан, пахта, ғалла, шунингдек, мева ва узум етиштирилади. Сабзавотчилик, полизчилик ва чорвачилик ҳам ривожланган. Емхашак экинлари экилади.

Туманда 9 ширкат, 600 га яқин фермер хўжалиги, 5 та фермерлар уюшмаси мавжуд. Ш.т.даги жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, йилқи, парранда боқилади. Ш.т. ҳудудидан ўтган т.й. узунлиги 28 км. 58 умумий таълим мактаби (43 мингдан зиёд ўқувчи), болалар мусиқа мактаби, қишлоқ хўжалиги, коммунал хизмат кўрсатиш, тиббиёт касб-ҳунар коллежлари, 2 та махсус мактаб интернати, ихтисослаштирилган интернатмактаби мавжуд. 7 қишлоқ маданият уйи, 5 қишлоқ клуби, туман марказий кутубхонаси ва унинг тармоқлари, шаҳар кутубхонаси, кўзи ожизлар кутубхонаси аҳолига хизмат кўрсатади. 290 ўринга мўлжалланган 4 та касалхона (шу жумладан, туман марказий касалхонаси), 8 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 8 қишлоқ врачлик пункти, 24 та дорихона, 3 та поликлиника ва бошқалар тиббий муассасаларда 263 врач, 1100 га яқин ўрта тиббий ходим ишлайди. Туман худудида Далварзинтепа харобалари жойлашган. Ш.т. ҳудуди орқали Москва — Душанба поезди ўтади.

Шўрчидан Термиз, Қарлуқ, Бойсун, Денов, Шеробод, Қумқўрғон, Кофрун йўналишларида автобуслар қатнайди. Термиз— Регар йўналишидаги автобус ҳам туман ҳудудидан ўтади. Туман «Шўрчи ҳаёти» газ. 1936 йилдан чоп этилади (адади 1710).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.