Şörlaniş

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258–259-b. — ziyouz.com

Şörlaniş ŞÖRLANIŞ, tuproq şörlanişi — suvda eriydigan mineral tuzlarning tuproqsa töplaniş jarayoni. Ş., asosan, çöl va çala çöllardagi pasttekisliklar hamda yer osti suvlari oqib çiqmaydigan botiklarga xos. Ş. birlamçi va ikkilamçi bölişi mumkin. Birlamçi Ş. — şör (minerallaşgan) sizot suvlarining buğlanişi, tuproq hosil qiluvçi ona jinslar tarkibidagi tuzlarning erişi yoki suv havzalari atrofidagi tuzli tözonlarning şamol ta'sirida uçişi (eol omil), ösimliklar vositasida tuzlarning biologik töplanişi. Ikkilamçi Ş. tuproqda suv rejimining buzilişi, ya'ni notöğri suğoriş natijasida birlamçi Ş.da yuz bergan joylarda sodir böladi. Ikkilamçi Ş.ning mavsumiy, doğli va yoppasiga yuz berişi mumkin bölgan xillari bor. Mavsumiy Ş. tuzning tuproqda q.x. ekinlarining vegetatsiya davrida töplanişi. Bu, asosan, yoz oylarida suğoriş natijasida sathi kötarilgan grunt suvlari buğlanişining kuçayişi tufayli yuz beradi. Mavsumiy Ş.ga qarşi tuproqda kuzgiqişki şör yuviş işlari ötkaziladi. Doğli Ş. maydondagi yaxşi yuvilmay qolgan va grunt suvlari kuçli buğlanadigan joylarda sodir böladi. Yoppasiga Ş. kuçli minerallaşgan grunt suvlar sathi yer yuzasiga yaqin bölgan joylarda röy berib, suğoriladigan maydon yuzasining hamma qismini egallaydi.

Ş.da köpinça sulfat, xlorid va karbonat kislota tuzlari, ayrim hollardagina çöllarda nitrat kislotaning natriyli va kaliyli tuzlari töplanadi. Bu turlarning köpçiligi ösimliklar uçun juda zararli. Xlorid va sulfat kislota tuzlarining miqdori tuproqda 0,1% bölgandayoq ösimlik zaharlana boşlaydi, 0,3%—0,5% ga yetganda nobud böladi. Xlorid kislotaning barça tuzlari: oş tuzi (^aS1), magniy xlorid (M§C1 ) va kalsiy xlorid

2 (SaS1 ) öta zaharli. Xlorid kislota tuz-

2 larining xavfli ta'siri yana şundaki, ular ösimlik töqimalari devorini yemiradi va natijada ösimlik organizmida keçayotgan butun fiziologik jarayonlar buziladi, ösimlik nobud böladi. Bu tuzlar tuproq eritmasining osmotik bosimini oşirib, fiziologik «quruqtik»ni vujudga keltiradi, bunday şaroitda ösimliklar xudsi quruq tuproqdagidek öziga zarur suv va oziq moddalarni şima olmaydi.

Ş.ning asosiy sababi yer yuzasiga yaqin minerallaşgan grunt suvlar sathining kötarilib, buğlanişidir. Bunda tuzlar tuproqning yuqori qatlamlari va yuzasida asta-sekin töplana boradi. Mana şu jarayonlar keçadigan va kuçli buğlaniş boşlanadigan grunt suv sathi kritik çuqurlik deyiladi. Ş.ni töxtatiş uçun grunt suvlar balandligini şu nuqtadan, ya'ni kritik çuqurlikdan drenaj yordamida doimo pasaytirib turiş kerak. Tuzlarning kimyoviy tarkibi (Ş. tipi) ga köra sodali, sodasulfatli, sulfatli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, xloridli va boşqalar Ş.lar böladi.

Ikkilamçi (qaytalangan) Ş. odam faoliyati ta'sirida vujudga keladi. Şuning uçun uni ba'zan antropogen Ş. ham deyiladi. Sugoriş ta'sirida grunt suvlarining köpayişi bilan sarflanişi örtasidagi muvozanat buziladi. Sugorişga beriladigan suvning tuproqqa köp miqdorda sizib ketişi (filtratsiyalanişi) natijasida tuproqda grunt suvlar zaxirasi keskin köpayadn va sathi kötarilib, Ş.ga şaroit yaratiladi. Agar funt suvlar sathi kritik çuqurlikdan past bölsa, u holda suğoriş ikkilamçi Ş.ni vujudga keltirmaydi. Qayta Ş., odatda, grunt yer osti suvlar yer osti oqimi yomon yoki umuman oqmaydigan maydonlardagi tuproqlarda sodir böladi. Bunday gidrogeologik şaroit Mirzaçöl, Qarşi çöli, Markaziy Farğona, Quyi Amudaryo va boşqalar joylarga xos. Bu hududlarda grunt suvlar sathini pasaytiriş, ya'ni drenajlar quriş şart.

Ad.: Rasulov A.M., Poçvm Karşinskoy stepi, puti ix osvoyeniya, T., 1976; Zasolyonnne poçvn Uzbekistana i voprosn ix osvoyeniya i melioratsiya: (Sb. statey), T., 1979; Abduganiyev A.A., Problemn povnşeniya ekonomiçeskoy effektivnosti ispolzovaniya zasolyonnmx oroşayemmx zemel v Uzbskistane, T., 1980.

Xuşvaqt Namozov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШЎРЛАНИШ, тупроқ шўрланиши — сувда эрийдиган минерал тузларнинг тупроқца тўпланиш жараёни. Ш., асосан, чўл ва чала чўллардаги пасттекисликлар ҳамда ер ости сувлари оқиб чиқмайдиган ботикларга хос. Ш. бирламчи ва иккиламчи бўлиши мумкин. Бирламчи Ш. — шўр (минераллашган) сизот сувларининг буғланиши, тупроқ ҳосил қилувчи она жинслар таркибидаги тузларнинг эриши ёки сув ҳавзалари атрофидаги тузли тўзонларнинг шамол таъсирида учиши (эол омил), ўсимликлар воситасида тузларнинг биологик тўпланиши. Иккиламчи Ш. тупроқда сув режимининг бузилиши, яъни нотўғри суғориш натижасида бирламчи Ш.да юз берган жойларда содир бўлади. Иккиламчи Ш.нинг мавсумий, доғли ва ёппасига юз бериши мумкин бўлган хиллари бор. Мавсумий Ш. тузнинг тупроқда қ.х. экинларининг вегетация даврида тўпланиши. Бу, асосан, ёз ойларида суғориш натижасида сатҳи кўтарилган грунт сувлари буғланишининг кучайиши туфайли юз беради. Мавсумий Ш.га қарши тупроқда кузгиқишки шўр ювиш ишлари ўтказилади. Доғли Ш. майдондаги яхши ювилмай қолган ва грунт сувлари кучли буғланадиган жойларда содир бўлади. Ёппасига Ш. кучли минераллашган грунт сувлар сатҳи ер юзасига яқин бўлган жойларда рўй бериб, суғориладиган майдон юзасининг ҳамма қисмини эгаллайди.

Ш.да кўпинча сульфат, хлорид ва карбонат кислота тузлари, айрим ҳоллардагина чўлларда нитрат кислотанинг натрийли ва калийли тузлари тўпланади. Бу турларнинг кўпчилиги ўсимликлар учун жуда зарарли. Хлорид ва сульфат кислота тузларининг миқдори тупроқда 0,1% бўлгандаёқ ўсимлик заҳарлана бошлайди, 0,3%—0,5% га етганда нобуд бўлади. Хлорид кислотанинг барча тузлари: ош тузи (^аС1), магний хлорид (М§С1 ) ва кальций хлорид

2 (СаС1 ) ўта заҳарли. Хлорид кислота туз-

2 ларининг хавфли таъсири яна шундаки, улар ўсимлик тўқималари деворини емиради ва натижада ўсимлик организмида кечаётган бутун физиологик жараёнлар бузилади, ўсимлик нобуд бўлади. Бу тузлар тупроқ эритмасининг осмотик босимини ошириб, физиологик «қуруқтик»ни вужудга келтиради, бундай шароитда ўсимликлар худци қуруқ тупроқдагидек ўзига зарур сув ва озиқ моддаларни шима олмайди.

Ш.нинг асосий сабаби ер юзасига яқин минераллашган грунт сувлар сатҳининг кўтарилиб, буғланишидир. Бунда тузлар тупроқнинг юқори қатламлари ва юзасида аста-секин тўплана боради. Мана шу жараёнлар кечадиган ва кучли буғланиш бошланадиган грунт сув сатҳи критик чуқурлик дейилади. Ш.ни тўхтатиш учун грунт сувлар баландлигини шу нуқтадан, яъни критик чуқурликдан дренаж ёрдамида доимо пасайтириб туриш керак. Тузларнинг кимёвий таркиби (Ш. типи) га кўра содали, содасульфатли, сульфатли, сульфатхлоридли, хлоридсульфатли, хлоридли ва бошқалар Ш.лар бўлади.

Иккиламчи (қайталанган) Ш. одам фаолияти таъсирида вужудга келади. Шунинг учун уни баъзан антропоген Ш. ҳам дейилади. Сугориш таъсирида грунт сувларининг кўпайиши билан сарфланиши ўртасидаги мувозанат бузилади. Сугоришга бериладиган сувнинг тупроққа кўп миқдорда сизиб кетиши (фильтрацияланиши) натижасида тупроқда грунт сувлар захираси кескин кўпаядн ва сатҳи кўтарилиб, Ш.га шароит яратилади. Агар фунт сувлар сатҳи критик чуқурликдан паст бўлса, у ҳолда суғориш иккиламчи Ш.ни вужудга келтирмайди. Қайта Ш., одатда, грунт ер ости сувлар ер ости оқими ёмон ёки умуман оқмайдиган майдонлардаги тупроқларда содир бўлади. Бундай гидрогеологик шароит Мирзачўл, Қарши чўли, Марказий Фарғона, Қуйи Амударё ва бошқалар жойларга хос. Бу ҳудудларда грунт сувлар сатҳини пасайтириш, яъни дренажлар қуриш шарт.

Ад.: Расулов А.М., Почвм Каршинской степи, пути их освоения, Т., 1976; Засолённне почвн Узбекистана и вопросн их освоения и мелиорация: (Сб. статей), Т., 1979; Абдуганиев А.А., Проблемн повншения экономической эффективности использования засолённмх орошаеммх земель в Узбскистане, Т., 1980.

Хушвақт Намозов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.