Şörlaniş

Şörlaniş, tuproq şörlanişi — suvda oson eriydigan mineral tuzlarning tuproqda yoki uning ayrim qatlamlarida töplanib borişi. ÖzME'ga köra, bu jarayon asosan çöl va çala çöl hududlaridagi pasttekisliklarga, yer osti suvi taşqariga oqib ketmaydigan berk botiqlarga xos. Rusça Vikipediya tuproqni şörlangan deb hisoblaş uçun tuz miqdori 0,25 foizdan oşişini mezon qilib oladi.12

Kelib çiqişiga köra şörlaniş ikki xil böladi. Birlamçi, ya'ni tabiiy şörlaniş inson aralaşuvisiz yuz beradi. ÖzME uning manbalari sifatida minerallaşgan sizot suvlarining buğlanişini, tuproq hosil qiluvçi ona jinslardagi tuzlarning erib çiqişini, şör köllar atrofidagi tuzli çanglarning şamol bilan uçirib keltirilişini va ayrim ösimliklarning tuzni öz tanasida töplab, keyin tuproqqa qaytarişini sanaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Avstraliyaning katta qismida tuproqlar ana şunday tabiiy yöl bilan şörlangan.

Ikkilamçi şörlaniş inson faoliyati natijasida paydo böladi, şu sababli uni antropogen şörlaniş deb ham ataşadi. Asosiy sabab — notöğri suğoriş. Dalaga berilgan suvning ortiqça qismi yer ostiga sizib, grunt suvlari zaxirasini köpaytiradi va ularning sathi kötariladi. ÖzME'ga köra, sizot suvi «kritik çuqurlik» deb ataladigan darajadan yuqoriga çiqsa, kapillyarlar orqali yer yuzasiga kötarilib buğlanadi va tarkibidagi tuzni yuqori qatlamlarda qoldiradi. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, hatto yomğir suvida ham ozroq erigan tuz bor, ösimlik suvni ölaştirib olganda tuzlar ildiz atrofida qolib, yillar davomida töplanadi. Bunga misol tariqasida Misrdagi Asuan töğoni qurilgandan keyin grunt suvlari sathining doimiy baland turişi tufayli ekin yerlarining şörlanib ketişi keltiriladi.

ÖzME ikkilamçi şörlanişning mavsumiy, doğli va yoppasiga turlarini ajratadi. Mavsumiy şörlaniş yozgi suğoriş paytida grunt suvlari kötarilib, buğlaniş kuçaygan vaqtda kuzatiladi. Doğli şörlaniş yaxşi yuvilmagan joylarda dog-dog bölib yuzaga çiqadi, yoppasiga şörlaniş esa minerallaşgan suv yer yuzasiga juda yaqin bölgan joylarda butun maydonni qamrab oladi.

Tuproqda asosan xlorid, sulfat va karbonat tuzlari töplanadi, çöllarda ba'zan nitratlar ham uçraydi. Tuz tarkibiga qarab sodali, sulfatli, xloridli va aralaş (sulfat-xloridli, xlorid-sulfatli) şörlaniş farqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, eng zararli tuzlar qatoriga soda va oş tuzi kiradi, magniy sulfat va kalsiy sulfat esa nisbatan kamroq zarar keltiradi.

ÖzME'ga köra, xlorid va sulfat tuzlari tuproqda 0,1 foizga yetganda ösimlik zaharlana boşlaydi, 0,3–0,5 foizda esa nobud böladi. Tuz tuproq eritmasining osmotik bosimini oşiradi, natijada ildiz suvni şima olmay qoladi — tuproq nam bölsa ham, ösimlik xuddi quruq yerdagidek suvsizlikdan aziyat çekadi; buni «fiziologik quruqlik» deyişadi. Rusça Vikipediyaga köra, kuçsiz şörlangan yerda hosil örtaça çorak qismgaça, örtaça şörlanganda yarmigaça, kuçli şörlanganda esa töla yöqolişi mumkin.

Şörlanişni töxtatişning asosiy yöli — grunt suvlari sathini kritik çuqurlikdan pastda uşlab turiş, buning uçun drenaj tizimlari quriladi. Tuz töplangan maydonlarda kuz va qiş oylarida maxsus şör yuviş suğorişlari ötkaziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, natriyli tuproqlarni yaxşilaşda köpinça gips qöllanadi, şörga çidamli ekinlarni tanlaş ham yaxşi natija beradi.

Rusça Vikipediyaga köra, Örta Osiyoda haydaladigan yerlarning qariyb yarmi u yoki bu darajada şörlangan. ÖzME'ga köra, Özbekistonda yer osti oqimi yomon bölgan Mirzaçöl, Qarşi çöli, Markaziy Farğona va Quyi Amudaryo hududlari ikkilamçi şörlanişga ayniqsa moyil bölib, bu yerlarda drenaj quriş şart hisoblanadi.