Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Şotlandiya

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200–202-b. — ziyouz.com

    Şotlandiya - Buyuk Britaniyaning ma'muriy-siyosiy qismi (tarixiygeografik hudud). Buyuk Britaniya o.ning şim. qismi va unga yondoş orollar (Gebrid, Orkni, Şetland)da joylaşgan. Mayd. 78,8 ming km2. Aholisi 5 mln. kişidan ortiq (2000). Asosiy şahri — Edinburg. Ma'muriy jihatdan 9 r-n va orol hududga bölingan. Yer yuzasi, asosan, qir va toğlar, qisman pasttekislik. Sohil böyi kambar pasttekislik. Iqdimi okean iqlimi. Daryo va köl köp. Hududining 2/1 qismi vereskli yalangliklar. Aholisining asosiy qismi şotlandlar. Ş.da gellar şotland millatining öziga xos etnik guruhini taşkil qiladi.

    Ş.ning qadimiy aholisi piktlar bölgan. 5—6-asrlarda Irlandiyadan skottlar köçib kela boşlagan. Ş. nomi (5so11aps1 —skottlar mamlakati) şundan kelib çiqqan. 7-asrda Ş. hududining jan.ga angllar kelib joylaşgan. 11-asrdan Ş. qirolligi taşkil böldi. 11 a.ning 2-yarmida Ş. Angliyaning normann bosqinçilari hujumiga uçradi. Şotland qiroli özini Angliya qirolining vassali deb tan oldi. 1296—1314 yillarda Ş. Angliyaga qarşi mustaqillik uruşini olib bordi. 1328 yil Angliya Ş. mustaqilligini tan oldi. 16-asrda çerkovni isloh qiliş harakati avj oldi (q. Reformatsiya). 1560 yil Ş. parlamenti (1289—92 yillarda taşkil topgan) mamlakatda presviterianlik çerkovini ta'sis etiş töğrisida Kovenant — şartnomani e'lon qildi. 1603 yil Styuartlar sulolasi ingliz taxtida tasdiqlangaç, Ş. Angliya bilan şaxsiy ittifoq (uniya) sifatida birlaşdi. 1651 — 52 yil rasmiy ravişda Angliyaga qöşib olindi. 1707 yil Ş.Angliya ittifoqi töğrisidagi hujjat qabul qilingaç, Ş. butunlay Angliyaga qöşildi.

    Adabiyoti. Ş.da gel tilida boy xalq oğzaki ijodi mavjud. 13-asrdayoq xalq balladalari, qöşiqlari, bardlar asarlari paydo bölgan. Şe'riyat gel adabiyotining ötgan davrlardagi ham, hoz. zamondagi ham asosiy janridir (A.Makdonald, D.Makintayr 18-asr şoirlaridir). Mustaqillik uçun kuraş (1296—1314) ingliz tilining şotland variantida vatanparvarlik şe'riyatining rivojiga olib keldi (J.Barborning «Bryus», G.Menestrelning «Uolles» dostonlari va boşqalar). 15—16-asrlarda şotland şe'riyatida umumevropa adabiyoti uçun muştarak bölgan gumanistik ğoyalar aks etdi [qirol va şoir Yakov I (1394— 1437)ning «Qirol kitobi» dostoni, R.Xenrison (1430— 1506)ning «Kressida vasiyati» dostoni va masallari]. Uyğoniş davrştt qaldirğoçi G.Duglas (1474—1522) «Qalb qiroli» (1516) dostonini yozdi. A.Skott (taxm. 1525—85) va A.Montgomeri (taxm. 1556—1610) gumanistik lirikaning yorqin namunalarini yaratişdi. 17-asr adabiyoti siyosiy va diniy kuraş ohanglariga töla bölsada, u ötgan asrlardagidek baquvvat emas edi. 18-asr şoirlari A.Ramzey (1680—1758), R.Fergyuson (1750—74) öz şe'rlariga xalq şe'riyatidagi hayotiylik va erksevarlikni olib kirdilar. R.Byornsnnş öziga xos çuqur demokratik şe'riyatida erksevar xalqning haqiqat va tenglik haqidagi orzulari öz ifodasini topdi. 17—a.lardan boşlab köp şotland adiblari milliy koloritni saqlagan holda ingliz tilida ijod qildilar (U.Drammond, J.Bosuel, T.J.Smollet, L.Karleyl, M.Spark va boşqalar). 19- asr jahon adabiyotining buyuk vakili V.Skott yangi davr adabiyotidagi tarixiy roman janrining asosçisi böldi. Keçki romantizm namoyandalaridan R.L.Stivenson (1850—94) tarixiy romanlari şuhrat qozondi. 20-asrning 20-y.laridan şotland Uyğonişi deb atalgan davr — şe'riyatning gullagan davri boşlandi. Uning yorqin vakili Xyu Makdiarmid (1892—1978) böldi. 1930-y.larda D.Allan, L.Gressika Gibon, J.Bleykning ijtimoiy mavzudagi romanlari yuzaga keldi. 1970—90 yillardagi maşhur adiblar: R.Jenkins, J.M.Braun, I.K.Smit.

    Me'morligi. Ş. hududida uruğçilik tuzumi davrlariga mansub çöponlarning toş kulba, yertöla va silindrsimon minoralardan iborat qişloqlarining qoldiqlari saqlangan. Urta asrlarda ilk xristianlik çerkovlari hamda murakkab geometrik va ösimliksimon naqşlar bilan uyğunlaşgan diniy mazmundagi tasvirlar işlangan toş butlar yaratildi. 12-asrdan roman uslubida binolar, 13-asrdan gotika uslubida ibodatxona va qörğonlar bunyod etildi. 15—17-asrlarda qörğonlar minorali saroylar şaklida qurildi. 18-asrda klassitsizm uslubi şaharlarga haşam baxş etdi. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida kottejlarning yangi tiplari yaratildi va milliy an'analarda bezatildi (me'mor B.Skott va boşqalar). Me'mor Ç.R.Makintoş şotland moderni uslubida binolar yaratdi. 20-asr örtalarida turar joy majmualarini quriş rivojlandi (Glazgo şahridavgi Toriglen turar joy majmuasi, 1955—56, me'mor J.O. Bent). Yöldoşşaharlar barpo böldi.

    Tasviriy san'ati. Ş.da tasviriy san'at milliy maktablari 18-asrning 2-yarmida şakllangan. Bu davr tasviriy san'ati G. Rebyorn, E. Geddes, P.Nesmit, J.Tomson, D.Uilki kabi romantik rassomlar ijodi bilan boğliq. 19-asr Ş. rassomligida portret, manzara va boşqalar janrlar keng yoyilgan. 20-asrda impressionizm an'analarida (U.Markgregor, U.MakTaggart), ekspressionizmga yaqin ruhda (S.Peplo, L.Xanter, J.Maksuell) asarlar yaratildi. 20-asrning 50—80-y.larida J.Erdli, R.Filipson kabi rassomlar samarali ijod qildilar. Xalq san'atida jun mato töqiş, yoğoç öymakorligi, savat töqiş, rangbarang kulollik buyumlari tayyorlaş va boşqalar rivoj topgan.

    Musiqa sarçaşmalari mamlakat hududida qadimdan yaşagan kelt, skott, brit, skandinav va boşqalar xalqlar musiqalaridan boşlanadi. Qadim zamonlardan 19-asrlargaça sayyor qöşiqçi, musiqaçilar xalqqa xizmat körsatgan. Şotland qöşiqlari pentatonika va boşqalar natural ladlarga asoslanadi. Ril, stretspey, fling raqs turlari bor. Aşula va raqslar arfa (12-asrdan), volinka (15-asrdan milliy musiqa çolğusiga aylangan), skripka, fidel (torli kamonçali) kabi çolğular jörligida ijro etiladi. Professional çerkov va dunyoviy musiqa 12-asrdan rivoj topa boşlagan. 12-asrda Stirlingda, 16-asrda Edinburgda qirollik kapellasi tuzilgan. 16-asr 1-yarmida R.Karver, R.Jonson, D.Pibls, R.Duglas, A.Bekuell kabi kompozitorlar maşhur bölgan. 18-asrda Ş. va Angliyada şotland musiqiy folkloriga qiziqiş kuçaydi, şotland qöşiqlari töplamlari naşr etildi. Xalq qöşiqlari asosida 1725 yil ilk opera (A.Ramzey, «Oliyjanob çöpon») ijod qilingan. 19-asrda musiqa ta'limi rivojlandi: Edinburg unti huzurida musiqa kafedrasi (1839), Qirollik musiqa akademiyasi (1890) oçildi. 1929 yil Edinburgda Ş. milliy musiqa akademiyasi taşkil etildi. Hoz. kompozitorlik maktabining asosçisi A.Makenzidir (opera, oratoriya, kantata va boşqalar). 1970—80-y.larda kompozitorlardan S.Deyvi, R.Krouford, T.Masgreyn samarali ijod qildilar. Edinburgda konservatoriya, simfonik orkestr, xor işlaydi. Glazgo şahri ham musiqa markazi hisoblanadi. 1947 yildan Edinburgda xalqaro musiqa va drama festivallari ötkaziladi.

    Teatri. Ş.da drama teatrlari 18-asrning örtalarida paydo bölgan (Glazgoda 3 teatr qurilgan). 1769 yil aktyor va rej. D.Ross Edinburgda «Royyal» teatrini taşkil etdi. 1883 yil «Litseum» teatri oçildi. 1782— 1863 yillar Glazgoda «Danlop strit tietr», 1805— 29 yillar «Kuin strit tietr», 1842—48 yillar «Adelfi», keyinçalik «Kuins tietr» va «Prins tietr» teatrlari işladi. 1909 yil Glazgoda rej. A.Uering taşkil qilgan teatr milliy teatr san'ati rivojida muhim rol öynadi. Unda xorijiy va şotland dramaturglarining pyesalari sahnalaştirildi. 1-jahon uruşi boşlanişi bilan bu jamoa öz faoliyatini töxtatdi. 1921 yil «Şotland milliy aktyorlari» truppasi tuzildi. 1930-y.larda bu truppa tarqalib ketdi, ammo uning faoliyatini Glazgodagi «Kyortn tietr» teatri (1933—40) davom ettirdi. 1943 yil Glazgoda fuqarolik teatri oçildi. 1970— 80 yillarda «Travers tietr klab» (Edinburg), «Klouz studia tietr» (Glazgo) teatrlari işladi. Pert, Dandi, Pitloxri va boşqalar şaharlarda ham teatrlar bor. Ş.ning maşhur teagr arboblari: M.Yurkvarg, D.Makre, J.Gibson, S.Bakster. Glazgo şahrida aktyor va rej.larni tayyorlovçi drama kolleji bor.

    Q.: Reformatsiya

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ШОТЛАНДИЯ - Буюк Британиянинг маъмурий-сиёсий қисми (тарихийгеографик ҳудуд). Буюк Британия о.нинг шим. қисми ва унга ёндош ороллар (Гебрид, Оркни, Шетланд)да жойлашган. Майд. 78,8 минг км2. Аҳолиси 5 млн. кишидан ортиқ (2000). Асосий шаҳри — Эдинбург. Маъмурий жиҳатдан 9 р-н ва орол ҳудудга бўлинган. Ер юзаси, асосан, қир ва тоғлар, қисман пасттекислик. Соҳил бўйи камбар пасттекислик. Иқдими океан иқлими. Дарё ва кўл кўп. Ҳудудининг 2/1 қисми верескли ялангликлар. Аҳолисининг асосий қисми шотландлар. Ш.да гэллар шотланд миллатининг ўзига хос этник гуруҳини ташкил қилади.

    Ш.нинг қадимий аҳолиси пиктлар бўлган. 5—6-асрларда Ирландиядан скоттлар кўчиб кела бошлаган. Ш. номи (5со11апс1 —скоттлар мамлакати) шундан келиб чиққан. 7-асрда Ш. ҳудудининг жан.га англлар келиб жойлашган. 11-асрдан Ш. қироллиги ташкил бўлди. 11 а.нинг 2-ярмида Ш. Англиянинг норманн босқинчилари ҳужумига учради. Шотланд қироли ўзини Англия қиролининг вассали деб тан олди. 1296—1314 йилларда Ш. Англияга қарши мустақиллик урушини олиб борди. 1328 йил Англия Ш. мустақиллигини тан олди. 16-асрда черковни ислоҳ қилиш ҳаракати авж олди (қ. Реформация). 1560 йил Ш. парламенти (1289—92 йилларда ташкил топган) мамлакатда пресвитерианлик черковини таъсис этиш тўғрисида Ковенант — шартномани эълон қилди. 1603 йил Стюартлар сулоласи инглиз тахтида тасдиқлангач, Ш. Англия билан шахсий иттифоқ (уния) сифатида бирлашди. 1651 — 52 йил расмий равишда Англияга қўшиб олинди. 1707 йил Ш.Англия иттифоқи тўғрисидаги ҳужжат қабул қилингач, Ш. бутунлай Англияга қўшилди.

    Адабиёти. Ш.да гэл тилида бой халқ оғзаки ижоди мавжуд. 13-асрдаёқ халқ балладалари, қўшиқлари, бардлар асарлари пайдо бўлган. Шеърият гэл адабиётининг ўтган даврлардаги ҳам, ҳоз. замондаги ҳам асосий жанридир (А.Макдональд, Д.Макинтайр 18-аср шоирларидир). Мустақиллик учун кураш (1296—1314) инглиз тилининг шотланд вариантида ватанпарварлик шеъриятининг ривожига олиб келди (Ж.Барборнинг «Брюс», Г.Менестрелнинг «Уоллес» достонлари ва бошқалар). 15—16-асрларда шотланд шеъриятида умумевропа адабиёти учун муштарак бўлган гуманистик ғоялар акс этди [қирол ва шоир Яков I (1394— 1437)нинг «Қирол китоби» достони, Р.Хенрисон (1430— 1506)нинг «Крессида васияти» достони ва масаллари]. Уйғониш даврштт қалдирғочи Г.Дуглас (1474—1522) «Қалб қироли» (1516) достонини ёзди. А.Скотт (тахм. 1525—85) ва А.Монтгомери (тахм. 1556—1610) гуманистик лириканинг ёрқин намуналарини яратишди. 17-аср адабиёти сиёсий ва диний кураш оҳангларига тўла бўлсада, у ўтган асрлардагидек бақувват эмас эди. 18-аср шоирлари А.Рамзей (1680—1758), Р.Фергюсон (1750—74) ўз шеърларига халқ шеъриятидаги ҳаётийлик ва эрксеварликни олиб кирдилар. Р.Бёрнсннш ўзига хос чуқур демократик шеъриятида эрксевар халқнинг ҳақиқат ва тенглик ҳақидаги орзулари ўз ифодасини топди. 17—а.лардан бошлаб кўп шотланд адиблари миллий колоритни сақлаган ҳолда инглиз тилида ижод қилдилар (У.Драммонд, Ж.Босуэл, Т.Ж.Смоллет, Л.Карлейль, М.Спарк ва бошқалар). 19- аср жаҳон адабиётининг буюк вакили В.Скотт янги давр адабиётидаги тарихий роман жанрининг асосчиси бўлди. Кечки романтизм намояндаларидан Р.Л.Стивенсон (1850—94) тарихий романлари шуҳрат қозонди. 20-асрнинг 20-й.ларидан шотланд Уйғониши деб аталган давр — шеъриятнинг гуллаган даври бошланди. Унинг ёрқин вакили Хью Макдиармид (1892—1978) бўлди. 1930-й.ларда Д.Аллан, Л.Грэссика Гибон, Ж.Блейкнинг ижтимоий мавзудаги романлари юзага келди. 1970—90 йиллардаги машҳур адиблар: Р.Женкинс, Ж.М.Браун, И.К.Смит.

    Меъморлиги. Ш. ҳудудида уруғчилик тузуми даврларига мансуб чўпонларнинг тош кулба, ертўла ва цилиндрсимон миноралардан иборат қишлоқларининг қолдиқлари сақланган. Урта асрларда илк христианлик черковлари ҳамда мураккаб геометрик ва ўсимликсимон нақшлар билан уйғунлашган диний мазмундаги тасвирлар ишланган тош бутлар яратилди. 12-асрдан роман услубида бинолар, 13-асрдан готика услубида ибодатхона ва қўрғонлар бунёд этилди. 15—17-асрларда қўрғонлар минорали саройлар шаклида қурилди. 18-асрда классицизм услуби шаҳарларга ҳашам бахш этди. 19-аср охири — 20-аср бошларида коттежларнинг янги типлари яратилди ва миллий анъаналарда безатилди (меъмор Б.Скотт ва бошқалар). Меъмор Ч.Р.Макинтош шотланд модерни услубида бинолар яратди. 20-аср ўрталарида турар жой мажмуаларини қуриш ривожланди (Глазго шаҳридавги Ториглен турар жой мажмуаси, 1955—56, меъмор Ж.О. Бент). Йўлдошшаҳарлар барпо бўлди.

    Тасвирий санъати. Ш.да тасвирий санъат миллий мактаблари 18-асрнинг 2-ярмида шаклланган. Бу давр тасвирий санъати Г. Ребёрн, Э. Геддес, П.Несмит, Ж.Томсон, Д.Уилки каби романтик рассомлар ижоди билан боғлиқ. 19-аср Ш. рассомлигида портрет, манзара ва бошқалар жанрлар кенг ёйилган. 20-асрда импрессионизм анъаналарида (У.Маркгрегор, У.МакТаггарт), экспрессионизмга яқин руҳда (С.Пепло, Л.Хантер, Ж.Максуэлл) асарлар яратилди. 20-асрнинг 50—80-й.ларида Ж.Эрдли, Р.Филипсон каби рассомлар самарали ижод қилдилар. Халқ санъатида жун мато тўқиш, ёғоч ўймакорлиги, сават тўқиш, рангбаранг кулоллик буюмлари тайёрлаш ва бошқалар ривож топган.

    Мусиқа сарчашмалари мамлакат ҳудудида қадимдан яшаган кельт, скотт, брит, скандинав ва бошқалар халқлар мусиқаларидан бошланади. Қадим замонлардан 19-асрларгача сайёр қўшиқчи, мусиқачилар халққа хизмат кўрсатган. Шотланд қўшиқлари пентатоника ва бошқалар натурал ладларга асосланади. Рил, стретспей, флинг рақс турлари бор. Ашула ва рақслар арфа (12-асрдан), волинка (15-асрдан миллий мусиқа чолғусига айланган), скрипка, фидель (торли камончали) каби чолғулар жўрлигида ижро этилади. Профессионал черков ва дунёвий мусиқа 12-асрдан ривож топа бошлаган. 12-асрда Стирлингда, 16-асрда Эдинбургда қироллик капелласи тузилган. 16-аср 1-ярмида Р.Карвер, Р.Жонсон, Д.Пиблс, Р.Дуглас, А.Бекуэлл каби композиторлар машҳур бўлган. 18-асрда Ш. ва Англияда шотланд мусиқий фольклорига қизиқиш кучайди, шотланд қўшиқлари тўпламлари нашр этилди. Халқ қўшиқлари асосида 1725 йил илк опера (А.Рамзей, «Олийжаноб чўпон») ижод қилинган. 19-асрда мусиқа таълими ривожланди: Эдинбург унти ҳузурида мусиқа кафедраси (1839), Қироллик мусиқа академияси (1890) очилди. 1929 йил Эдинбургда Ш. миллий мусиқа академияси ташкил этилди. Ҳоз. композиторлик мактабининг асосчиси А.Макензидир (опера, оратория, кантата ва бошқалар). 1970—80-й.ларда композиторлардан С.Дейви, Р.Кроуфорд, Т.Масгрейн самарали ижод қилдилар. Эдинбургда консерватория, симфоник оркестр, хор ишлайди. Глазго шаҳри ҳам мусиқа маркази ҳисобланади. 1947 йилдан Эдинбургда халқаро мусиқа ва драма фестиваллари ўтказилади.

    Театри. Ш.да драма театрлари 18-асрнинг ўрталарида пайдо бўлган (Глазгода 3 театр қурилган). 1769 йил актёр ва реж. Д.Росс Эдинбургда «Ройял» театрини ташкил этди. 1883 йил «Лицеум» театри очилди. 1782— 1863 йиллар Глазгода «Данлоп стрит тиэтр», 1805— 29 йиллар «Куин стрит тиэтр», 1842—48 йиллар «Адельфи», кейинчалик «Куинс тиэтр» ва «Принс тиэтр» театрлари ишлади. 1909 йил Глазгода реж. А.Уэринг ташкил қилган театр миллий театр санъати ривожида муҳим роль ўйнади. Унда хорижий ва шотланд драматургларининг пьесалари саҳналаштирилди. 1-жаҳон уруши бошланиши билан бу жамоа ўз фаолиятини тўхтатди. 1921 йил «Шотланд миллий актёрлари» труппаси тузилди. 1930-й.ларда бу труппа тарқалиб кетди, аммо унинг фаолиятини Глазгодаги «Кёртн тиэтр» театри (1933—40) давом эттирди. 1943 йил Глазгода фуқаролик театри очилди. 1970— 80 йилларда «Траверс тиэтр клаб» (Эдинбург), «Клоуз студиа тиэтр» (Глазго) театрлари ишлади. Перт, Данди, Питлохри ва бошқалар шаҳарларда ҳам театрлар бор. Ш.нинг машҳур теагр арбоблари: М.Юркварг, Д.Макре, Ж.Гибсон, С.Бакстер. Глазго шаҳрида актёр ва реж.ларни тайёрловчи драма коллежи бор.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.