Şovot tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–181-b. — ziyouz.com

Şovot tumani - Xorazm viloyatidagi tuman. 1926 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. Janubiy dan Qöşköpir, jan.şarqdan Urganç, şarkdan Yangibozor, şim.şarkdan Gurlan tumanlari, şim., şimğarb va ğarbdan Turkmaniston bilan çegaradoş. Mayd. 0,46 ming km2. Aholisi 126,2 ming kişi (2004). Tumanda 1 şaharça (Şovot), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Beşmertan, Böyraçi, Ijtimoiyat, Katqal'a, Xitoy, Çiğatoyqal'a, Çöqli, Şovotqal'a, Özbekiston, Qanğli, Qiyot) bor. Markazi — Şovot şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi viloyatning şim.ğarbida, Şovot kanalining sohilida joylaşgan. Relyefi, asosan, tekislikdan iborat, şim.ga tomon pasayib boradi. Iqlimi keskin kontinental. Yozi quruq, issiq, qişi sovuq. Yillik örtaça tra 10°, yanv.ning örtaça t-rasi —6°, eng past tra —32°, iyulning örtaça t-rasi 27, eng yuqori tra 45—46°. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Yiliga 87—89 mm yoğin tuşadi. Tuman hududidan Şovot kanali oqib ötadi. Dovdon, Yormiş, Udaçi, Begyop kabi kanallar ham bor. Tuproği, asosan, şör tuproq. Qum tuproqlar ham uçraydi. Zax suvlar oqiziladigan ĞozovotDovdon kollektori tumanning jan.ğarbidan, Şovot kollektori şim.dan ötadi. Yovvoyk ösimliklardan yulğun, turanğil, oqboş, yantoq, ajriq, yakan, qamiş, çeçak, şöra va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan quyon, börsiq, tipratikan, çiyaböri, tulki, qobon, ondatra, sudraluvçilar; quşlardan tustovuq, kaptar, bedana, bulbul, ördak, çağalay bor.

Aholisi, asosan, özbeklar (98,5%), şuningdek, qozoq, turkman, tatar, rus, koreys, qoraqalpoq va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi (2004). Aholisi ziçligi örtaça 1 km2 ga 274 kişi. Şahar aholisi 15,8 ming kişi, qişloq aholisi 110,4 ming kişi.

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Ş.t.da faoliyat körsatayotgan 900 dan ziyod korxonadan 82 tasi yirik, 17 tasi örta, 76 tasi kiçik korxona, 742 tasi mikrofirmalardir. Sanoat korxonalaridan paxta tozalaş, podşipnik zdlari, un k-ti işlab turibdi. Çarm mahsulotlari f-kasi, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxona, «Semurğ», ÖzbekistonGermaniya «Şovotteks» qöşma korxonalari faoliyat körsatadi.

Tuman q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Ş.t.dagi 25,7 ming ga ekin maydonining 11,4 ming ga yeriga paxta, 9,3 ming ga yeriga don, 368 ga yeriga kartoşka, 799 ga yeriga sabzavot ekiladi, şuningdek, ozuqa, poliz ekinlari ham yetiştiriladi. Tumanda 11 şirkat, 585 fermer xöjaligi mav' jud. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 49,5 ming qoramol (şu jumladan, 17,6 ming sigir), 18,2 ming qöy va eçki, 137,2 ming parranda boqiladi (2004).

2003/04 öquv yilida tumandagi 51 umumiy ta'lim maktabi (şu jumladan, 1 litsey)da 31,8 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi. Bolalar musiqa, sport maktablari, 4 kasb-hunar kolleji faoliyat körsatadi. 45 kutubxona (350 ming nusxa asar), 16 madaniyat uyi, Komiljon Otaniyozov nomidagi markaziy madaniyat va istirohat boği, Zarif Ramatov nomidagi muzey, «Motamsaro ona» yodgorligi bor.

Ş.t.da 7 stadion (şu jumladan, markaziy stadion), 46 sport zali, futbol, voleybol, basketbol maydonlari va boşqalar sport inşootlari mavjud. 3 kasalxona (şu jumladan, bolalar kasalxonasi, markaziy kasalxona, 534 örin), 4 tiş davolaş punktlari, 4 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 3 feldşerakuşerlik punkti, 15 qişloq vraçlik punkti, poliklinika, tuğruqxona, dorixona va boşqalar tibbiy muassasalarda 270 vraç (har 10 ming kişiga 21,6 vraç) işlab turibdi. «Obi hayot», «Şovot» sanatoriylari faoliyat körsatadi.

Şovot—Toşkent yönalişida yölovçilar taşuvçi poyezdlar qatnaydi. Tuman avtomobil va t.y.lar orqali Qoraqalpoğiston, Turkmaniston va Rossiya bilan boğlangan. Şovot—Urganç yönalişida avtobus va marşrutli taksilar qatnovi yölga qöyilgan.

Ş.t.da Vayangonbobo (1—4, 9—14-asrlar), Katqal'a (mil. av. 1-asr), Tuproqqal'a (mil. av. 1-asr) arxeologiya yodgorliklari; Vayangonbobo maqbarasi (15-asr), Yusuf Hamadoniyning ramziy maqbarasi bor.

1932 yildan «Şovot istiqboli» tuman gaz. naşr etiladi (adadi 1000).

Rözmat Yoqubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШОВОТ ТУМАНИ - Хоразм вилоятидаги туман. 1926 йил 29 сентябрда ташкил этилган. Жанубий дан Қўшкўпир, жан.шарқдан Урганч, шаркдан Янгибозор, шим.шаркдан Гурлан туманлари, шим., шимғарб ва ғарбдан Туркманистон билан чегарадош. Майд. 0,46 минг км2. Аҳолиси 126,2 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳарча (Шовот), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бешмертан, Бўйрачи, Ижтимоият, Катқалъа, Хитой, Чиғатойқалъа, Чўқли, Шовотқалъа, Ўзбекистон, Қанғли, Қиёт) бор. Маркази — Шовот шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди вилоятнинг шим.ғарбида, Шовот каналининг соҳилида жойлашган. Рельефи, асосан, текисликдан иборат, шим.га томон пасайиб боради. Иқлими кескин континентал. Ёзи қуруқ, иссиқ, қиши совуқ. Йиллик ўртача тра 10°, янв.нинг ўртача т-раси —6°, энг паст тра —32°, июлнинг ўртача т-раси 27, энг юқори тра 45—46°. Вегетация даври 200—210 кун. Йилига 87—89 мм ёғин тушади. Туман ҳудудидан Шовот канали оқиб ўтади. Довдон, Ёрмиш, Удачи, Бегёп каби каналлар ҳам бор. Тупроғи, асосан, шўр тупроқ. Қум тупроқлар ҳам учрайди. Зах сувлар оқизиладиган ҒозовотДовдон коллектори туманнинг жан.ғарбидан, Шовот коллектори шим.дан ўтади. Ёввойк ўсимликлардан юлғун, туранғил, оқбош, янтоқ, ажриқ, якан, қамиш, чечак, шўра ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қуён, бўрсиқ, типратикан, чиябўри, тулки, қобон, ондатра, судралувчилар; қушлардан тустовуқ, каптар, бедана, булбул, ўрдак, чағалай бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (98,5%), шунингдек, қозоқ, туркман, татар, рус, корейс, қорақалпоқ ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди (2004). Аҳолиси зичлиги ўртача 1 км2 га 274 киши. Шаҳар аҳолиси 15,8 минг киши, қишлоқ аҳолиси 110,4 минг киши.

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Ш.т.да фаолият кўрсатаётган 900 дан зиёд корхонадан 82 таси йирик, 17 таси ўрта, 76 таси кичик корхона, 742 таси микрофирмалардир. Саноат корхоналаридан пахта тозалаш, подшипник здлари, ун к-ти ишлаб турибди. Чарм маҳсулотлари ф-каси, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, «Семурғ», ЎзбекистонГермания «Шовоттекс» қўшма корхоналари фаолият кўрсатади.

Туман қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Ш.т.даги 25,7 минг га экин майдонининг 11,4 минг га ерига пахта, 9,3 минг га ерига дон, 368 га ерига картошка, 799 га ерига сабзавот экилади, шунингдек, озуқа, полиз экинлари ҳам етиштирилади. Туманда 11 ширкат, 585 фермер хўжалиги мав’ жуд. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 49,5 минг қорамол (шу жумладан, 17,6 минг сигир), 18,2 минг қўй ва эчки, 137,2 минг парранда боқилади (2004).

2003/04 ўқув йилида тумандаги 51 умумий таълим мактаби (шу жумладан, 1 лицей)да 31,8 мингга яқин ўқувчи таълим олди. Болалар мусиқа, спорт мактаблари, 4 касб-ҳунар коллежи фаолият кўрсатади. 45 кутубхона (350 минг нусха асар), 16 маданият уйи, Комилжон Отаниёзов номидаги марказий маданият ва истироҳат боғи, Зариф Раматов номидаги музей, «Мотамсаро она» ёдгорлиги бор.

Ш.т.да 7 стадион (шу жумладан, марказий стадион), 46 спорт зали, футбол, волейбол, баскетбол майдонлари ва бошқалар спорт иншоотлари мавжуд. 3 касалхона (шу жумладан, болалар касалхонаси, марказий касалхона, 534 ўрин), 4 тиш даволаш пунктлари, 4 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 3 фельдшеракушерлик пункти, 15 қишлоқ врачлик пункти, поликлиника, туғруқхона, дорихона ва бошқалар тиббий муассасаларда 270 врач (ҳар 10 минг кишига 21,6 врач) ишлаб турибди. «Оби ҳаёт», «Шовот» санаторийлари фаолият кўрсатади.

Шовот—Тошкент йўналишида йўловчилар ташувчи поездлар қатнайди. Туман автомобиль ва т.й.лар орқали Қорақалпоғистон, Туркманистон ва Россия билан боғланган. Шовот—Урганч йўналишида автобус ва маршрутли таксилар қатнови йўлга қўйилган.

Ш.т.да Ваянгонбобо (1—4, 9—14-асрлар), Катқалъа (мил. ав. 1-аср), Тупроққалъа (мил. ав. 1-аср) археология ёдгорликлари; Ваянгонбобо мақбараси (15-аср), Юсуф Ҳамадонийнинг рамзий мақбараси бор.

1932 йилдан «Шовот истиқболи» туман газ. нашр этилади (адади 1000).

Рўзмат Ёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.